Deklarata e Kuvendit për Specialen: Çfarë ndryshojnë 99 vota dhe çfarë mbetet në duart e drejtësisë?

Miratimi i deklaratës së Kuvendit të Kosovës lidhur me aktgjykimin e Gjykatës Speciale ka hapur një debat që shkon përtej fatit juridik të Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit. Ai prek raportin ndërmjet politikës dhe drejtësisë, përgjegjësisë individuale dhe historisë së luftës, si dhe detyrimet që institucionet e Kosovës kanë marrë përsipër me themelimin e Dhomave të Specializuara.

Më 28 shtator, Kuvendi miratoi deklaratën me 99 vota për, pa asnjë votë kundër dhe pa asnjë abstenim. Dokumenti u lexua nga kryetarja e Kuvendit, Albulena Haxhiu, pas marrëveshjes ndërmjet grupeve kryesore parlamentare.

Megjithatë, pyetja që shtrohet është se çfarë ndryshon konkretisht ky miratim. A krijon ai mundësi për ndryshimin e aktgjykimit, apo përbën kryesisht një qëndrim politik të institucioneve të Kosovës?

Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje, duhet bërë një dallim themelor: deklarata parlamentare, ndryshimet e mundshme ligjore dhe procedura e Apelit janë tri çështje të ndryshme, me kompetenca dhe pasoja të ndryshme.

Pesha politike e deklaratës dhe kufijtë e saj juridikë

Deklarata dëshmon se partitë parlamentare që morën pjesë në votim arritën një qëndrim të përbashkët për aktgjykimin e 16 shtatorit. Ky është një zhvillim institucional, sepse dokumenton qëndrimin zyrtar të organit ligjvënës dhe mund të shërbejë si referencë në komunikimin politik e diplomatik.

Megjithatë, pesha politike nuk duhet ngatërruar me fuqinë juridike.

Dhomat e Specializuara u themeluan në bazë të nenit 162 të Kushtetutës së Kosovës dhe Ligjit për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar. Ky kuadër përcakton pavarësinë e tyre nga institucionet e tjera të Kosovës.

Për pasojë, deklarata e miratuar nga Kuvendi nuk e anulon aktgjykimin, nuk i zvogëlon automatikisht dënimet dhe nuk krijon detyrim juridik për gjyqtarët e Apelit.

Kuvendi mund të shprehë qëndrime politike dhe të ushtrojë kompetencat e veta ligjvënëse, por nuk mund të zëvendësojë një trup gjykues në vlerësimin e provave dhe përcaktimin e përgjegjësisë penale.

Ky dallim është thelbësor për të kuptuar rëndësinë reale të vendimit të sotëm.

Ndryshimi i ligjit: A mund të ndryshohen rregullat pas aktgjykimit?

Një çështje tjetër lidhet me nismën e PDK-së për ndryshimin e Ligjit për Dhomat e Specializuara.

Sipas propozimit të raportuar, PDK-ja kërkon kufizimin e juridiksionit të Gjykatës Speciale, ndryshimin e periudhës kohore që ajo mbulon, uljen e dënimit maksimal në 15 vjet, mundësinë e ekzekutimit të dënimeve në Kosovë dhe atë të faljes presidenciale. Këto janë propozime të ndara nga deklarata e sotme parlamentare.

Drafti i deklaratës, i publikuar përpara seancës, përmendte gjithashtu mundësinë e ndryshimeve ligjore. Megjithatë, pa krahasuar tekstin përfundimtar të miratuar me draftin, nuk mund të përcaktohet nëse të gjitha formulimet janë ruajtur.

Këtu paraqitet një problem juridik që kërkon shqyrtim të veçantë.

Në vitin 2020, Dhoma e Specializuar e Gjykatës Kushtetuese kishte shqyrtuar ndryshimet e propozuara kushtetuese që lidheshin me mandatin e Speciales. Ajo arriti në përfundimin se ndryshimet e atëhershme pakësonin të drejtat dhe liritë e garantuara nga Kushtetuta. Gjykata gjithashtu rikujtoi dispozitat kushtetuese që lidhin përfundimin e mandatit të Speciales me njoftimin përkatës të Këshillit të Bashkimit Evropian.

Ky precedent nuk do të thotë se çdo ndryshim i ardhshëm ligjor është automatikisht i palejueshëm. Por ai tregon se Kuvendi nuk ka liri të pakufizuar për të ndryshuar kuadrin juridik të gjykatës.

Çdo iniciativë duhet të shqyrtohet në raport me Kushtetutën, detyrimet ndërkombëtare të Kosovës, pavarësinë e gjyqësorit dhe të drejtat e të gjitha palëve në proces.

Veçanërisht e ndërlikuar do të ishte çështja e ndikimit të një ligji të ri mbi aktgjykimet tashmë të shpallura. Një ndryshim i ardhshëm legjislativ nuk nënkupton automatikisht se dënimet ekzistuese do të zvogëlohen ose anulohen.

A po ngatërrohet historia e UÇK-së me përgjegjësinë individuale?

Debati për deklaratën ka edhe një dimension historik.

Lufta e UÇK-së u zhvillua në kontekstin e represionit serb dhe përpjekjeve për çlirimin e Kosovës. Megjithatë, kjo histori duhet dalluar nga përgjegjësia penale e individëve për vepra konkrete.

Vetë mandati i Dhomave të Specializuara lidhet me shqyrtimin e pretendimeve për krime të caktuara gjatë dhe pas konfliktit në Kosovë. Gjykata ka juridiksion mbi përgjegjësinë penale individuale dhe jo mbi përcaktimin e karakterit të luftës së UÇK-së si tërësi.

Kjo do të thotë se një aktgjykim kundër ish-drejtuesve të saj nuk përbën automatikisht aktgjykim kundër të gjithë pjesëtarëve të UÇK-së.

Por edhe e kundërta është e rëndësishme: njohja e karakterit çlirimtar të luftës nuk mund të shërbejë si përgjigje për çdo akuzë që lidhet me veprime konkrete të individëve gjatë asaj periudhe.

Dy çështjet kërkojnë trajtim të veçantë.

Edhe kur ekzistojnë kundërshtime të forta ndaj interpretimit të provave, standardeve të procesit ose masës së dënimit, ato duhet të shqyrtohen përmes argumenteve përkatëse juridike.

Kundërshtimi politik i aktgjykimit dhe kundërshtimi juridik i tij nuk janë e njëjta gjë.

Po viktimat, ku mbeten në këtë debat?

Një aspekt që kërkon vëmendje të veçantë është pozita e viktimave dhe familjeve të tyre.

Proceset gjyqësore për krime lufte nuk kanë të bëjnë vetëm me të akuzuarit dhe institucionet që i gjykojnë. Ato kanë të bëjnë edhe me personat që pretendojnë se kanë pësuar krime, me dëshmitarët dhe me familjet që kërkojnë drejtësi.

Në rastin e Speciales, gjykimi ka përfshirë akuza për ndalime të paligjshme, trajtime mizore dhe vrasje. Çështja e përgjegjësisë për këto krime duhet trajtuar veçmas nga qëndrimet politike për historinë e luftës.

Prandaj, një pyetje që shtrohet pas deklaratës është se si do të përfaqësohen interesat e viktimave në debatin institucional që pritet të zhvillohet për ndryshimet ligjore.

Një qytetar mund të kërkojë respektimin e të drejtave të katër të dënuarve dhe njëkohësisht të kërkojë drejtësi për viktimat e krimeve të trajtuara në proces. Këto dy kërkesa nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën.

Në këtë kuptim, debati nuk duhet reduktuar në një përplasje ndërmjet mbështetësve të ish-drejtuesve të UÇK-së dhe atyre që mbështesin aktgjykimin.

Çështjet që kërkojnë përgjigje janë më konkrete: a janë respektuar standardet e procesit të rregullt gjyqësor, a është vlerësuar drejt përgjegjësia individuale dhe a janë mbrojtur të drejtat e viktimave?

A mund të ndikojnë 99 votat në Gjykatën e Apelit?

Pas aktgjykimit të shkallës së parë, rruga juridike për kundërshtimin e vendimit është procedura e ankimit.

Në këtë procedurë, palët mund të paraqesin pretendime për gabime juridike, faktike ose procedurale, sipas kushteve që përcakton ligji.

Deklarata e Kuvendit nuk e zëvendëson një ankesë të tillë. Numri i deputetëve që e mbështesin një qëndrim politik nuk përbën kriter për përcaktimin e përgjegjësisë penale.

Gjykata e Apelit ka detyrimin të shqyrtojë çështjen në kuadër të kompetencave të saj dhe sipas ligjit të zbatueshëm.

Kjo nuk ia mohon Kuvendit të drejtën për të ngritur shqetësime institucionale. Përkundrazi, tregon dallimin ndërmjet kompetencave të dy institucioneve.

Rëndësia juridike e deklaratës do të mbetet e kufizuar, ndërsa pasojat e mundshme të iniciativave të tjera parlamentare do të varen nga përmbajtja e tyre konkrete dhe përputhshmëria me kuadrin kushtetues.

Një dimension tjetër: Specialja dhe negociatat politike

Miratimi i deklaratës ndodhi në një periudhë kur partitë parlamentare po diskutonin edhe çështje të tjera të rëndësishme institucionale.

Para seancës, kryetari i PDK-së, Bedri Hamza, deklaroi se, nëse miratohet projektligji për ndryshimin e Ligjit për Specialen, partia e tij është e hapur të diskutojë edhe tema të tjera me partinë në pushtet, përfshirë çështjen e presidentit. Hamza konfirmoi se kishte diskutuar për këto tema edhe me kryeministrin Albin Kurti.

Kjo deklaratë nxjerr në pah një dimension tjetër të zhvillimeve: nisma ligjore për Specialen është bërë pjesë edhe e diskutimeve më të gjera ndërmjet partive.

Megjithatë, nuk duhet ngatërruar votimi i përbashkët i deklaratës me një marrëveshje për projektligjin.

Partitë mund të pajtohen për një qëndrim të përgjithshëm politik dhe, njëkohësisht, të kenë qëndrime të ndryshme për mënyrën se si duhet ndryshuar ligji.

Për këtë arsye, mbetet të shihet nëse marrëveshja e arritur për deklaratën do të shtrihet edhe në procesin e ardhshëm legjislativ.

Përfundim: Nga deklarata te veprimet konkrete

Miratimi i deklaratës së Kuvendit është një zhvillim politik dhe institucional. Ai dokumenton një qëndrim të përbashkët parlamentar ndaj aktgjykimit të Speciales dhe mund të shërbejë si bazë për iniciativa të mëtejshme.

Megjithatë, pasojat e tij konkrete mbeten të kufizuara në këtë fazë.

Aktgjykimi nuk ndryshon si rezultat i votimit parlamentar. Ndryshimet e mundshme ligjore kërkojnë procedura të veçanta, ndërsa shqyrtimi i përgjegjësisë penale vazhdon t’u takojë institucioneve gjyqësore.

Në këtë debat mbetet gjithashtu e rëndësishme të ruhet dallimi ndërmjet historisë së luftës çlirimtare, përgjegjësisë individuale dhe të drejtave të viktimave.

Përtej qëndrimeve të partive, zhvillimet e ardhshme do të varen nga tri procese: përmbajtja dhe fati i projektligjit, shqyrtimi i ankesave nga Apeli dhe mënyra se si institucionet do të trajtojnë shqetësimet për standardet e drejtësisë.

99 votat e Kuvendit shprehin një qëndrim politik. Përgjigjja se çfarë do të ndryshojë realisht për katër ish-drejtuesit e UÇK-së do të jepet përmes proceseve juridike që pasojnë, jo vetëm përmes deklaratës parlamentare.