“53-milionëshi” dhe hija e kapitalit të dyshimtë: A e ndjek Kosova paranë përtej kufijve?

Dënimi i Pal Lekajt edhe në rigjykim rikthen vëmendjen te një prej vendimeve më të debatueshme qeveritare, por edhe te një pyetje më e gjerë: a hetohet vetëm mënyra si shpenzohet paraja publike, apo edhe rruga që ndjek kapitali i dyshimtë?

Aktgjykimi i Gjykatës Themelore në Prishtinë, me të cilin ish-ministri i Infrastrukturës Pal Lekaj u dënua me 3 vjet e 8 muaj burgim edhe në rigjykim për rastin e njohur si “53-milionëshi”, rikthen në vëmendje një prej çështjeve më të debatueshme të administrimit të parasë publike në Kosovë.

Vendimi nuk është ende i formës së prerë dhe ndaj tij palët kanë të drejtë ankese. Megjithatë, fakti që edhe në rigjykim Gjykata arriti në një përfundim fajësues ka peshë të veçantë juridike, institucionale dhe politike.

Rasti nuk lidhet vetëm me përgjegjësinë individuale të një ish-ministri dhe të disa ish-zyrtarëve të Ministrisë së Infrastrukturës. Ai ngre pyetje edhe për mënyrën se si një vendim me pasoja dhjetëra milionëshe kaloi nëpër mekanizmat shtetërorë pa u ndalur në kohë.

Çfarë ndodhi me 53.1 milionë eurot?

Rasti lidhet me pagesën shtesë prej 53.1 milionë eurosh për konsorciumin “Bechtel & Enka”, për zgjatjen e afatit të punimeve në autostradën Prishtinë–Hani i Elezit, të njohur si autostrada “Arbën Xhaferi”.

Sipas aktakuzës, më 27 shtator 2017 ishte nënshkruar marrëveshja për shtyrjen e afatit të përfundimit të punimeve për 347 ditë, pa u përcaktuar paraprakisht kostoja financiare.

Më 27 nëntor 2017, konsorciumi kishte paraqitur kërkesë për pagesë shtesë prej 63 milionë eurosh. Pas negociatave, shuma ishte zvogëluar në 53.1 milionë euro, ndërsa më 5 qershor 2018 Qeveria e Kosovës e miratoi pagesën.

Paratë, pra, iu paguan konsorciumit që ndërtonte autostradën. Çështja penale lidhet me mënyrën se si u zhvillua procesi, u përcaktua shuma dhe iu rekomandua Qeverisë miratimi i saj.

Sipas Prokurorisë, kompania mbikëqyrëse “Hill International” kishte vlerësuar se shuma e arsyeshme për zgjatjen e afatit ishte rreth 14.78 milionë euro. Bazuar në dallimin ndërmjet këtij vlerësimi dhe shumës së miratuar, aktakuza pretendon se buxhetit të Kosovës i ishte shkaktuar dëm prej rreth 38.32 milionë eurosh.

Përgjegjësia nuk përfundon te një ministër

Pal Lekaj ishte ministër i Infrastrukturës në Qeverinë e drejtuar nga Ramush Haradinaj. Por pagesa prej 53.1 milionë eurosh nuk ishte një veprim privat dhe as vendim që mund të ekzekutohej vetëm me vullnetin e një ministri.

Ajo kaloi nëpër struktura institucionale dhe u miratua nga Qeveria e Kosovës.

Këtu lind pyetja kryesore: si arriti një kërkesë me pasoja kaq të mëdha financiare të kalonte nëpër institucionet shtetërore pa një ballafaqim bindës ndërmjet shumës së kërkuar dhe vlerësimit të kompanisë mbikëqyrëse?

Përgjegjësia penale është individuale dhe përcaktohet vetëm nga gjykata. Përgjegjësia politike dhe institucionale është më e gjerë. Ajo përfshin ministrinë, komitetet përgjegjëse, mekanizmat e mbikëqyrjes dhe kabinetin qeveritar që e miratoi pagesën.

Një sistem funksional nuk duhet të mbështetet vetëm në dënimin eventual të zyrtarëve shumë vjet pasi paratë janë paguar. Ai duhet të ketë mekanizma që i ndalojnë vendimet e dëmshme përpara ekzekutimit të tyre.

Nga paraja publike te kapitali jashtë Kosovës

“53-milionëshi” nuk është rasti i vetëm që ka ushqyer dyshime publike për lidhjen ndërmjet pushtetit politik, parasë publike dhe kapitalit të investuar jashtë Kosovës.

Në Kosovë dhe në diasporë, prej vitesh përflitet për afërsinë ndërmjet figurave politike dhe sipërmarrjeve që kanë shënuar rritje të shpejtë në Zvicër, Gjermani, Austri dhe vende të tjera. Në këtë debat përmenden takime, fotografi të përbashkëta, vizita të politikanëve në kompani private dhe mbështetje të ndërsjella publike.

Megjithatë, afërsia shoqërore, fotografitë apo rritja e shpejtë e një biznesi nuk mjaftojnë për të provuar veprimtari të paligjshme. Ato mund të ngrenë pyetje, por përgjigjet duhet të kërkohen në dokumente financiare, transaksione të verifikuara dhe hetime zyrtare.

Çështja që duhet shtruar nuk është nëse çdo biznes i suksesshëm i diasporës duhet parë me dyshim. Përkundrazi, pyetja është nëse institucionet e Kosovës, në rastet e mëdha të korrupsionit, e hetojnë vetëm vendimin administrativ apo e ndjekin edhe rrjedhën e plotë të kapitalit dhe përfituesit eventualë.

Hetimi i korrupsionit nuk duhet të përfundojë vetëm te nënshkrimi i një zyrtari. Ai duhet të përfshijë analizimin e transaksioneve, pronarëve përfitues dhe lidhjeve të mundshme financiare brenda dhe jashtë vendit.

Diaspora nuk duhet të mbetet nën hijen e dyshimit

Mërgata shqiptare ka ndërtuar mijëra biznese të suksesshme me punë, disiplinë, kredi bankare dhe veprimtari të ligjshme. Do të ishte e padrejtë që çdo sukses i shpejtë ekonomik të paraqitej si rezultat i lidhjeve politike ose i kapitalit të dyshimtë.

Por kur institucionet nuk ofrojnë transparencë të plotë për rastet e mëdha financiare, dyshimi publik përhapet edhe përtej personave të përfshirë drejtpërdrejt. Ai prek sipërmarrësit e ndershëm dhe e bën gjithnjë më të vështirë ndarjen e suksesit të ligjshëm nga pasuria me burime të diskutueshme.

Kjo është një nga pasojat më të rënda të korrupsionit: ai nuk dëmton vetëm buxhetin, por cenon besimin dhe hedh hije edhe mbi ata që pasurinë e kanë krijuar me punë të ndershme.

Mënyra për ta mbrojtur diasporën nga përgjithësimet nuk është heshtja, por hetimi profesional. Aty ku ka dyshime të mbështetura duhet të ketë verifikim, ndërsa aty ku nuk ka prova duhet të shmangen akuzat.

A e ndjek shteti paranë deri në fund?

Rastet e mëdha të korrupsionit nuk mund të hetohen vetëm si vendime të izoluara administrative. Hetimi duhet të ndjekë paranë: kush përfitoi, përmes cilave kontrata, nëpër cilat llogari kaloi kapitali dhe nëse ekzistojnë lidhje me persona të ekspozuar politikisht.

Për këtë nevojitet edhe bashkëpunim me autoritetet e vendeve ku mund të jetë transferuar apo investuar kapital me prejardhje të paligjshme. Ekzistenca e mekanizmave perëndimorë kundër pastrimit të parave nuk e zëvendëson nevojën për hetime konkrete dhe shkëmbim informacioni.

Heshtja institucionale krijon hapësirën ku përfoljet shndërrohen në bindje kolektive, ndërsa individët dhe bizneset gjykohen pa proces. Vetëm transparenca dhe hetimi i bazuar në dokumente mund ta ndërpresin këtë rreth.

Aktgjykimi nuk i mbyll të gjitha pyetjet

Dënimi i Pal Lekajt edhe në rigjykim është një zhvillim i rëndësishëm, por nuk sqaron çdo aspekt të “53-milionëshit”.

Procesi duhet të vazhdojë deri në një vendim të formës së prerë. Në të njëjtën kohë, institucionet duhet të shpjegojnë zinxhirin e vendimmarrjes që çoi te pagesa dhe arsyet pse mekanizmat e kontrollit nuk e parandaluan atë.

Kosova nuk ka nevojë vetëm të dijë se kush mund të mbajë përgjegjësi penale. Ajo duhet të kuptojë edhe se si dështuan institucionet dhe çfarë është ndryshuar që një rast i ngjashëm të mos përsëritet.

Ndërsa për dyshimet rreth kapitalit jashtë Kosovës, përgjigjja nuk mund të vijë nga përfoljet apo afërsia me politikën. Ajo mund të vijë vetëm nga dokumentet, hetimet financiare dhe bashkëpunimi ndërkombëtar.

Sepse drejtësia nuk përfundon me shqiptimin e viteve të burgimit. Ajo kërkon që shteti ta ndjekë përgjegjësinë dhe paranë deri në fund. / BS