Një vështrim nga brenda dhe nga jashtë: si e sheh Shqipërinë një e huaj që ka promovuar turizmin shqiptar për 10 vjet jashtë vendit

Shqipëria është sot një nga destinacionet turistike me rritjen më të shpejtë në Evropë. Vendi po tërheq gjithnjë e më shumë turistë nga tregje të ndryshme dhe, bashkë me këtë, po ndryshon edhe mënyra se si prezantohet jashtë vendit.

Tatjana Gribovska punon prej vitesh me destinacionet turistike dhe me krijimin e udhëtimeve që lidhen jo vetëm me vendet që vizitohen, por edhe me njerëzit, historinë dhe jetën e përditshme.

Për rreth dhjetë vjet ajo ka punuar me Shqipërinë dhe me turistë nga vende të ndryshme. Në intervistën e realizuar nga Agjensioni, ajo tregon se si ka ndryshuar imazhi i vendit, çfarë vlerësojnë më shumë turistët e huaj dhe çfarë rrezikon të humbasë Shqipëria me rritjen e shpejtë të turizmit.

Pyetje: Në vitin 2015, Shqipëria për shumë të huaj ishte ende një pikë relativisht e panjohur në hartën e Evropës. Çfarë patë ju atëherë që të tjerët nuk e kishin vënë re?

Tatjana Gribovska: Shumë shpejt pashë në Shqipëri diçka që më dukej shumë e njohur. Më kujtoi Krimenë dhe më solli disa kujtime nga fëmijëria. Më pëlqyen frutat dhe perimet, produktet vendase dhe cilësia e tyre. Por ajo që më tërhoqi më shumë ishte mënyra si silleshin njerëzit.

Në atë kohë, shqiptarët ende nuk e shihnin gjithmonë turizmin si një industri. Shpesh gjërat ndodhnin natyrshëm. Të ftonin në shtëpi, të njihnin me familjen, të tregonin se si punonin dhe të rrëfenin historinë e tyre. Për mua, kjo ishte një nga pasuritë më të mëdha të vendit.

E kuptova se Shqipëria nuk mund të prezantohej vetëm si një destinacion bregdetar. Kishte kuptim të tregohej përmes njerëzve, ushqimit, historive dhe përvojave që një turist mund t'i marrë me vete.

Pyetje: Si ka ndryshuar imazhi i Shqipërisë jashtë vendit gjatë këtyre dhjetë viteve dhe çfarë roli ka luajtur puna juaj në këtë ndryshim?

Tatjana Gribovska: Ndryshimi është shumë i madh. Në fillim duhej t'u shpjegoja njerëzve pse ia vlente të vinin në Shqipëri dhe pse vendi nuk ishte thjesht një tjetër resort turistik. Sot pyetja është ndryshe: si ta shohësh Shqipërinë përtej vendeve që janë bërë të famshme në rrjetet sociale.

Nuk do ta lidhja ndryshimin e imazhit të një vendi me një person të vetëm. Këtu kanë ndikuar shteti, bizneset, kompanitë ajrore, operatorët turistikë, gazetarët dhe shumë njerëz të tjerë që punojnë në këtë industri. Në pjesën time të punës, megjithatë, kam qenë pjesë e këtij procesi: kam ndihmuar në krijimin e itinerareve, kam përfshirë vende lokale në programet turistike dhe kam prezantuar partnerët e huaj me një Shqipëri që nuk kufizohet vetëm te plazhi.

Shpesh turistët që vinin me grupet tona ktheheshin më vonë vetë ose sillnin miqtë dhe familjarët e tyre. Për mua, ky është një nga treguesit më të mirë se një vend u ka mbetur vërtet në mendje.

Pyetje: Çfarë mund të shohë një i huaj në kulturën shqiptare pikërisht sepse e sheh nga jashtë dhe jo sepse është rritur këtu?

Tatjana Gribovska: Është interesante se shqiptarët ndonjëherë përpiqen t'u tregojnë turistëve diçka më moderne dhe më evropiane. Ndërkohë, turistët shpesh mahniten pikërisht nga gjërat që vendasit i konsiderojnë të zakonshme: djathi i bërë në familje, një drekë me familjen, një shtëpi e vjetër në fshat, një histori që të tregon gjyshi.

Nga jashtë e kupton më qartë se një pjesë e vlerës turistike të Shqipërisë është pikërisht ajo jetë e përditshme që vendasit nuk e shohin gjithmonë si diçka të veçantë.

Pyetje: A ka diçka që e kuptuat për Shqipërinë vetëm pas disa vitesh pune dhe qëndrimi këtu?

Tatjana Gribovska: Me kalimin e viteve kuptova se një nga detyrat e mia është të shoh vlerë turistike aty ku një shqiptar sheh thjesht jetën e përditshme. Shpesh pikërisht nga këto gjëra krijohet kujtimi që e bën një njeri të dëshirojë të kthehet.

Më ka ndihmuar edhe prejardhja ime. Jam nga Bjellorusia dhe disa pjesë të historisë shqiptare i kuptoj emocionalisht ndryshe nga një person që vjen nga Evropa Perëndimore. Shoqëritë tona kanë kaluar përvoja të ngjashme: komunizmin, izolimin, frikën nga shteti dhe vitet e vështira të tranzicionit në vitet '90.

Prandaj shumë gjëra në Shqipëri nuk i kam parë kurrë si ekzotizëm. Kjo më ka ndihmuar edhe të krijoj një lidhje më të natyrshme mes turistëve nga vendet post-sovjetike dhe njerëzve që takojnë këtu.

Më duket gjithashtu interesante mënyra si Shqipëria po përballet me të kaluarën e saj. Bunkerët janë kthyer në muze, ndërsa vende si Bunk'Art dhe House of Leaves e kanë bërë historinë pjesë të përvojës turistike. Për mua, kjo ka edhe një dimension personal: më lejon t'ua shpjegoj turistëve vendin përmes historisë dhe kontekstit, jo përmes stereotipeve.

Pyetje: Sa turistë të huaj, sipas vlerësimit tuaj, kanë kaluar nëpër programet me të cilat keni punuar gjatë këtyre dhjetë viteve? Dhe si ka ndryshuar gjeografia e tyre?

Tatjana Gribovska: Nëse flasim për turistët me të cilët kam punuar drejtpërdrejt ose në kuadër të programeve ku kam marrë pjesë, bëhet fjalë për dhjetëra mijëra njerëz. Tregu më i madh për mua ka qenë Polonia. Dhjetëra mijëra turistë polakë kanë kaluar nëpër programet tona.

Më ka interesuar gjithmonë edhe hapja e tregjeve të reja. Fillimisht punuam me Bjellorusinë dhe Ukrainën, më pas filloi të zhvillohej edhe tregu rus, ndërsa më tej shikonim nga vendet baltike. Kemi qenë pjesë e nisjes së programeve charter dhe të krijimit të produkteve turistike që u lejonin njerëzve ta njihnin Shqipërinë edhe jashtë itinerareve klasike.

Pandemia dhe ngjarjet që pasuan e ndryshuan shumë këtë hartë. Disa plane u ndërprenë dhe tregjet që kishim ndërtuar për vite ndryshuan shumë shpejt. Prandaj, kur shoh këto dhjetë vjet, ndryshimi i gjeografisë së turistëve më duket edhe si një pjesë e historisë së mënyrës se si Shqipëria është hapur ndaj tregjeve të ndryshme evropiane.

Pyetje: Me cilat biznese lokale keni ndërtuar bashkëpunime afatgjata dhe si kanë ndihmuar ato në promovimin e Shqipërisë?

Tatjana Gribovska: Kam partnerë të përhershëm mes kompanive lokale të pritjes, guidave, restoranteve, fermave dhe bizneseve të vogla familjare. Gjithmonë më ka interesuar të përfshij në itinerare vende që nuk kanë buxhete të mëdha marketingu, por që i japin turistit një kontakt të vërtetë me vendin.

Për shembull, ferma dhe projekte gastronomike si Mrizi i Zanave, restorante lokale, hotele të vogla dhe guida lokale. Kur grupe të huaja fillojnë të vijnë rregullisht, ndodh një shkëmbim i mirë: biznesi kupton më mirë çfarë pret turisti ndërkombëtar, ndërsa turisti merr një përvojë që nuk do ta gjente në një hotel standard.

Në një moment, këto vende pushojnë së qeni thjesht një ndalesë në itinerar. Bëhen vetë një arsye për të ardhur.

Pyetje: Mund të jepni një shembull kur puna juaj me një grup turistësh ka ndikuar drejtpërdrejt në një biznes lokal?

Tatjana Gribovska: Ka shumë shembuj. Zakonisht çelësi është që turistët të vijnë rregullisht dhe që vendi të prezantohet në mënyrën e duhur. Kur një fermë ose një tavernë familjare përfshihet vazhdimisht në program, pronarët fillojnë të kuptojnë çfarë vlerësojnë turistët e huaj: jo vetëm ushqimin, por edhe historinë, atmosferën dhe mundësinë për të parë se si bëhet një produkt.

Me kalimin e kohës, këto vende mund të bëhen pika të veçanta të itinerarit. Turistët flasin për to, i rekomandojnë te miqtë dhe kthehen përsëri. Për një biznes familjar, kjo mund të nënkuptojë jo vetëm më shumë të ardhura, por edhe një mënyrë tjetër për të komunikuar me turistin.

Pyetje: Sot udhëtimet e bazuara te përvojat janë bërë shumë të njohura. Çfarë nga ajo që bënit dhjetë vjet më parë është tashmë pjesë e zakonshme e programeve turistike në Shqipëri?

Tatjana Gribovska: Kur fillova, shumica e programeve ishin më klasike: hotel, ekskursion i përgjithshëm dhe disa destinacione kryesore. Mua më interesonte të bashkoja gjëra të ndryshme: gastronominë, familjet, prodhimin, historinë, natyrën, ndalesat e paplanifikuara dhe takimet me njerëzit vendas.

Sot fermat, kantinat e verës, kurset e gatimit, fshatrat e vegjël dhe produktet lokale janë shumë më të zakonshme në programet turistike. Është bukur të shohësh se gjëra që dhjetë vjet më parë duhej t'i shpjegoje dhe t'i justifikoje, sot konsiderohen pjesë normale e një udhëtimi të mirë në Shqipëri.

Pyetje: Si e mësuat profesionin e dizajneres së udhëtimeve me përvoja, kur për këtë nuk ka një formim të përcaktuar zyrtar?

Tatjana Gribovska: Arsimi në turizëm më dha bazën, por pjesën më të madhe e mësova në praktikë. Ka gjëra që nuk mund t'i mësosh vetëm nga një libër. Duhet të vëzhgosh njerëzit: në çfarë momenti një turist nuk fotografon më, por fillon të përfshihet; çfarë e bën të kujtojë një vend pas një viti; çfarë ndryshon nga mëngjesi në mbrëmje.

Pas çdo grupi marrim reagime dhe ndryshojmë diçka në produkt. Edhe puna me partnerët lokalë ka qenë shumë e rëndësishme. Kur punon për vite me pronarë hotelesh, restorantesh, fermash, shoferë, guida dhe operatorë turistikë, fillon ta shohësh turizmin jo si një listë ekskursionesh, por si një sistem.

Prandaj sot e quaj veten dizajnere të udhëtimeve me përvoja. Puna ime nuk është vetëm të rendis fakte dhe vende. Është të krijoj një varg përvojash pas të cilave njeriu të ketë një afërsi me vendin.

Pyetje: Shqipëria po përjeton një bum turistik. Çfarë ju gëzon dhe çfarë ju shqetëson në këtë rritje?

Tatjana Gribovska: Më gëzon që vendi ka marrë më në fund vëmendjen ndërkombëtare që meriton. Turizmi u ka dhënë mundësi shumë bizneseve të vogla, hoteleve familjare, restoranteve dhe guidave.

Por shpejtësia e rritjes më shqetëson. Gjërat për të cilat njerëzit vijnë sot në Shqipëri — autenticiteti, vendet relativisht të paprekura, kontakti me njerëzit dhe natyra — mund të humbasin shumë shpejt.

Nëse ndërtimi ecën më shpejt se infrastruktura dhe numri i turistëve rritet më shpejt se kapaciteti i territorit për t'i përballuar, suksesi mund të fillojë të dëmtojë vetë atë që e bëri destinacionin tërheqës.

Pyetje: Çfarë duhet të bëjë Shqipëria përpara se të humbasë atë që e bën të veçantë, duke pasur parasysh këtë rritje të shpejtë?

Tatjana Gribovska: Duhet ta ndajmë suksesin e turizmit nga numri i turistëve. Faza tjetër nuk duhet të jetë thjesht “më shumë turistë”, por turizëm më cilësor: qëndrime më të gjata, kontribut më i madh i turistit në ekonominë lokale dhe shpërndarje më e mirë e fluksit në të gjithë territorin dhe në periudha të ndryshme të vitit.

Duhet të mbrohen bregdeti dhe zonat malore nga ndërtimi kaotik, infrastruktura duhet të zhvillohet më shpejt se kapacitetet hoteliere, dhe bizneset familjare duhet të kenë mbështetje. Duhet të krijohen arsye për të udhëtuar jo vetëm drejt Ksamilit, Sarandës apo Tiranës.

Nëse një turist kalon dhjetë ditë duke udhëtuar në rajone të ndryshme dhe duke shpenzuar para në biznese familjare, kjo mund të jetë më e vlefshme për vendin sesa një fluks masiv që qëndron disa ditë në një pikë të vetme. Dhe, mbi të gjitha, duhet të mbrohet ekosistemi.

Pyetje: Nëse Ministria e Turizmit do t'ju kërkonte këshillën e dikujt që ka promovuar Shqipërinë jashtë vendit për dhjetë vjet, çfarë do të propozonit të ndryshonte?

Tatjana Gribovska: Do ta ndryshoja vetë pyetjen. Mendoj se pyetja nuk është vetëm sa turistë mund të sjellim, por edhe çfarë lloj udhëtari duam të kemi këtu.

Shqipëria nuk ka më nevojë t'i provojë botës se ekziston si destinacion turistik. Kjo fazë është kaluar. Tani duhet të ndërtohet pozicionimi i saj.

Do të zhvilloja disa produkte të forta dhe të qarta: Shqipëria gastronomike, Shqipëria malore, udhëtimet familjare, turizmi historik dhe kulturor, slow travel, agroturizmi dhe itineraret jashtë sezonit të lartë.

Do të përfshija gjithashtu më shumë në strategjinë ndërkombëtare njerëzit që punojnë drejtpërdrejt me turistët e huaj. Ka një ndryshim të madh mes mënyrës se si një vend e sheh veten dhe asaj që shohin e mbajnë mend njerëzit që vijnë për ta vizituar.

Pyetje: Çfarë ndjeni kur takoni një turist që kthehet në Shqipëri për herë të dytë ose të tretë pikërisht për shkak të një përvoje që ka pasur në një nga udhëtimet tuaja?

Tatjana Gribovska: Për mua, kthimi i turistit për herë të dytë ose të tretë është ndoshta treguesi më i sinqertë se puna ime ka bërë mirë. Do të thotë se ai nuk ka parë vetëm vende të bukura, por ka krijuar një afërsi me vendin.

Është shumë bukur kur, pas disa vitesh, njerëzit më shkruajnë se janë kthyer në Shqipëri vetë, kanë sjellë miqtë ose familjen dhe kanë vizituar përsëri vende që i kanë parë për herë të parë me mua.

Ka edhe një tregues shumë personal për mua. Gjatë këtyre viteve kam marrë prindërit e mi në udhëtime në vende të ndryshme dhe u kam treguar shumë vende të bukura. Por Shqipërinë e deshën më shumë se shumë vende të tjera.

Për mua kjo ka një kuptim të veçantë. Shqipëria, pas dhjetë vitesh, nuk është më thjesht vendi ku fillova të punoj. Këtu ka kaluar një pjesë e madhe e jetës sime profesionale dhe personale. Këtu kam krijuar marrëdhënie, histori dhe kam gjetur vende ku dua të kthehem.

Dhe kur shoh se edhe prindërit e mi e kanë ndier këtë lidhje dhe e kanë dashuruar vendin, mendoj se do të thotë që në Shqipëri ka vërtet një pjesë timen.

Përshtatur për publikim ngaTelegrafi.