Nijazi Halili: Kur mentaliteti ballkanik përplaset me shtetin!

Në Ballkanin Perëndimor, marrëdhënia ndërmjet shtetit dhe mentalitetit politik shpesh ka qenë e tensionuar dhe kontradiktore. Ndërsa shteti modern synon të ndërtohet mbi institucione funksionale, ligjshmëri dhe përgjegjësi publike, mentaliteti politik i trashëguar nga e kaluara shpesh e ngadalëson këtë proces, duke krijuar përplasje të vazhdueshme mes vizionit shtetëror dhe praktikës politike.

Në shumë raste, politika në rajon nuk është orientuar drejt konsensusit dhe bashkëpunimit, por drejt polarizimit dhe garës për dominim. Kjo ka bërë që institucionet shtetërore të mos funksionojnë gjithmonë si hapësira të shërbimit publik, por shpesh të ndikohen nga interesat partiake dhe kalkulimet afatshkurtra politike. Si rezultat, krijohet një hendek i dukshëm ndërmjet shtetit si koncept dhe shtetit si praktikë.

Mentaliteti ballkanik në politikë shpesh karakterizohet nga një qasje e fortë emocionale, ku kundërshtari politik shihet më shumë si pengesë sesa si pjesë e një procesi demokratik. Kjo qasje e dobëson kulturën e dialogut dhe e vështirëson ndërtimin e marrëveshjeve të qëndrueshme politike. Në vend të kompromisit, shpesh dominon konflikti; në vend të bashkëpunimit, dominon ndarja.

Ky fenomen nuk është i kufizuar vetëm në një shtet të vetëm, por shfaqet në mënyra të ndryshme në të gjithë Ballkanin Perëndimor, përfshirë Kosovën, Shqipërinë, Maqedoninë e Veriut, Bosnjën dhe Hercegovinën, Serbinë dhe Malin e Zi. Në të gjitha këto vende, polarizimi politik dhe mungesa e konsensusit kombëtar kanë ndikuar në ngadalësimin e reformave dhe në dobësimin e besimit të qytetarëve ndaj institucioneve.

Një nga problemet më të theksuara mbetet dominimi i interesit partiak mbi interesin shtetëror. Në shumë raste, vendimet politike merren mbi baza të fitimit elektoral dhe jo mbi bazën e nevojave afatgjata të shoqërisë. Kjo krijon një cikël të vazhdueshëm paqëndrueshmërie politike, ku çdo ndryshim qeveritar shoqërohet me ndërprerje ose rishikim të politikave publike.

Në këtë kontekst, shteti përballet me një sfidë të dyfishtë: nga njëra anë, duhet të ndërtojë institucione të forta dhe të pavarura, ndërsa, nga ana tjetër, duhet të përballet me një kulturë politike që shpesh e vë në pikëpyetje autoritetin dhe funksionalitetin e këtyre institucioneve. Kjo përplasje midis strukturës dhe mentalitetit është një nga arsyet kryesore të brishtësisë institucionale në rajon.

Megjithatë, kjo situatë nuk duhet parë si e pandryshueshme. Transformimi demokratik i Ballkanit Perëndimor kërkon jo vetëm reforma institucionale, por edhe një ndryshim të thellë të kulturës politike. Kjo nënkupton kalimin nga politika e konfliktit në politikën e dialogut, nga interesat afatshkurtra në një vizion afatgjatë dhe nga përçarja në bashkëpunim.

Integrimi evropian mbetet një nga faktorët kryesorë që mund të ndikojë në këtë transformim, duke vendosur standarde të reja në qeverisje, sundimin e ligjit dhe transparencë institucionale. Megjithatë, suksesi i këtij procesi varet në masë të madhe nga gatishmëria e elitave politike dhe e shoqërisë për të ndryshuar mënyrën e të menduarit politik.

Në fund, përplasja mes mentalitetit ballkanik dhe shtetit nuk është vetëm një konflikt institucional, por një sfidë më e thellë kulturore dhe politike. Zgjidhja e saj kërkon përgjegjësi, maturi dhe, mbi të gjitha, një vizion të qartë për të ardhmen, ku shteti vendoset mbi interesat e ngushta dhe ku qytetari bëhet qendra e politikës.