POLITIKATË FUNDIT

Nga tankerët te bazat ushtarake, si po zgjerohet konflikti mes Iranit dhe SHBA-së në Gjirin Persik?

Përshkallëzimi i konfliktit mes Iranit, Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit po e shndërron Ngushticën e Hormuzit në një nga pikat më të rrezikshme strategjike në botë. Ajo që fillimisht ishte një përballje ushtarake mes Teheranit dhe aleancës amerikano-izraelite, tashmë ka marrë përmasa shumë më të gjera, duke kërcënuar drejtpërdrejt transportin detar, furnizimin global me energji dhe stabilitetin e vendeve të Gjirit Persik.

Të dhënat e organizatave ndërkombëtare detare tregojnë se sulmet ndaj anijeve në këtë rajon janë shtuar ndjeshëm gjatë muajve tetor dhe nëntor. Sipas Qendrës së Operacioneve Tregtare Detare të Mbretërisë së Bashkuar (UKMTO), vetëm gjatë tetorit janë raportuar 31 sulme në Ngushticën e Hormuzit dhe përreth saj, ndërsa deri më 18 nëntor janë regjistruar edhe rreth 19 incidente të tjera.

Për krahasim, nga marsi deri në shtator ishin raportuar gjithsej 53 incidente, çka tregon një rritje të konsiderueshme të rrezikut detar në javët e fundit. Edhe Organizata Ndërkombëtare Detare (IMO), agjenci e Kombeve të Bashkuara, ka konfirmuar 34 sulme gjatë tetorit dhe nëntorit, ndërsa që nga fillimi i luftës numri i sulmeve ndaj anijeve në gjithë Lindjen e Mesme ka arritur në 138.

Sipas ekspertëve, kjo valë sulmesh nuk është e rastësishme. Irani po synon ta bëjë gjithnjë e më të rrezikshëm transportin e naftës, përfshirë edhe rrugët alternative që Shtetet e Bashkuara kanë ndihmuar të krijohen për të anashkaluar bllokadën iraniane.

Strategjia amerikane dhe kundërpërgjigjja e Teheranit

Pas nisjes së luftës në fund të shkurtit, Ngushtica e Hormuzit u shndërrua praktikisht në një pikë bllokimi për transportin ndërkombëtar të energjisë. Përmes saj zakonisht kalon rreth një e pesta e furnizimeve globale me naftë dhe gaz.

Më 13 prill, Shtetet e Bashkuara vendosën një bllokadë detare ndaj anijeve iraniane dhe atyre që lidhen me Iranin, duke kufizuar lëvizjen e tyre drejt dhe nga Gjiri i Omanit. Kjo masë pati një ndërprerje të përkohshme nga 18 qershori deri më 13 korrik, por më pas u rivendos.

Në qershor, Uashingtoni dhe Teherani kishin arritur një marrëveshje paraprake për përfundimin e konfliktit dhe rihapjen e ngushticës. Megjithatë, marrëveshja u shemb brenda pak javësh, pasi sulmet iraniane ndaj transportit detar rifilluan dhe SHBA-ja riktheu bllokadën.

Përballë kësaj situate, administrata amerikane dhe partnerët rajonalë zhvilluan një mënyrë alternative për të vazhduar eksportin e naftës. Sistemi bazohet në transferimin e ngarkesave nga një anije në tjetrën (ship-to-ship), ku tankerët më të vegjël kalojnë përmes ngushticës me sistemet e gjurmimit të fikura dhe më pas ia transferojnë naftën tankerëve më të mëdhenj në anën tjetër.

Por Teherani duket se ka vendosur ta godasë pikërisht këtë mekanizëm.

Sipas ekspertit të Iranit në Qendrën për Politikë Ndërkombëtare, Sina Toossi, Irani po përpiqet ta bëjë këtë sistem më të rrezikshëm, më të kushtueshëm dhe përfundimisht të papërdorshëm. Synimi është të dëshmojë se eksportet normale të naftës nuk mund të vazhdojnë përderisa SHBA-ja mban në fuqi bllokadën ndaj porteve iraniane.

Edhe analisti Hamidreza Azizi nga Grupi Ndërkombëtar i Krizave vlerëson se Teherani po synon të rrisë koston e çdo përpjekjeje amerikane për të garantuar lëvizjen e lirë të anijeve.

Me fjalë të tjera, Irani nuk po përpiqet vetëm ta mbyllë një rrugë detare, por ta bëjë të pasigurt çdo alternativë që mund ta dobësojë ndikimin e tij mbi këtë korridor strategjik.

Tankerët goditen edhe jashtë ngushticës

Një nga zhvillimet më shqetësuese është fakti se sulmet nuk janë kufizuar vetëm te anijet që tentojnë të kalojnë Ngushticën e Hormuzit.

Rasti i supertankerit Gem No. 2 e ilustron këtë strategji. Në fillim të tetorit, kjo anije me flamur të Panamasë ndodhej e ankoruar pranë brigjeve të Emirateve të Bashkuara Arabe, në Gjirin Persik, jashtë ngushticës. Ajo kishte qëndruar aty për afro pesë muaj, pa tentuar të kalonte korridorin detar.

Sipas kompanisë së inteligjencës detare Kpler, tankeri transportonte rreth dy milionë fuçi naftë bruto saudite dhe ishte pjesë e qindra anijeve të bllokuara në Gjirin Persik pas fillimit të luftës.

Dy anëtarë të ekuipazhit i thanë ABC News se anija u godit nga një dron më 9 tetor, ndërsa një ditë më vonë u sulmua sërish nga të paktën tre dronë të tjerë. Sulmi i dytë shkaktoi një zjarr të madh, duke detyruar evakuimin e ekuipazhit.

Disa orë pas incidentit, Garda Revolucionare e Iranit pretendoi se tankeri kishte goditur një minë detare gjatë përpjekjes për të kaluar nëpër një rrugë të paautorizuar në Ngushticën e Hormuzit. Megjithatë, imazhet satelitore të verifikuara nga ABC News treguan se anija ndodhej jashtë ngushticës, pranë brigjeve të Emirateve.

Po ashtu, fotografitë e mbetjeve të dronit të siguruara nga ekuipazhi u analizuan nga studiuesi i luftës me dronë, Fabian Hinz. Sipas tij, ato i përkisnin dronit reaktiv Hadid-110, të prodhuar nga Irani.

Analistët vlerësojnë se tankerët e mëdhenj po bëhen objektiva të veçantë, pavarësisht nëse ndodhen brenda apo jashtë ngushticës. Një arsye mund të jetë përpjekja e Teheranit për të penguar krijimin e rrugëve alternative të transportit të naftës dhe për të ruajtur efektivitetin e bllokadës.

Rreziku është edhe më i madh për shkak se disa anije mund të ekspozohen ndaj sulmeve përmes sistemeve të tyre të gjurmimit. Në rastin e Gem No. 2, transmetimi i pozicionit ishte aktiv, duke bërë që vendndodhja e tij të ishte publike.

Sipas ekspertëve, kjo tregon se objektivi iranian mund të jetë më i gjerë sesa ndërprerja e kalimit të tankerëve: Teherani po përpiqet të dëshmojë se as epërsia e madhe detare amerikane nuk mund të garantojë sigurinë në Gjirin Persik.

Konflikti zgjerohet: sulmet arrijnë në Kuvajt dhe Bahrein

Ndërsa presioni ndaj transportit detar po rritet, përplasja është zgjeruar edhe në vendet e tjera të Gjirit Persik, veçanërisht në shtetet që strehojnë baza dhe personel ushtarak amerikan.

Kuvajti dhe Bahreini njoftuan se kishin interceptuar sulme ajrore iraniane, pas një periudhe relativisht të qetë në rajon. Në Kuvajt, sulmi me dron shënoi incidentin e parë të këtij lloji pas më shumë se dy muajsh.

Ushtria iraniane pretendoi se kishte shënjestruar bazën ajrore Ali Al Salem, ku janë të vendosura edhe forca amerikane. Teherani deklaroi se objektivat ishin sistemet amerikane të mbrojtjes ajrore Patriot, si dhe platformat për lëshimin e dronëve dhe raketave. Autoritetet kuvajtiane, megjithatë, nuk raportuan dëme apo viktima.

Ministria e Jashtme e Kuvajtit e dënoi sulmin, duke e cilësuar si shkelje të rëndë të sovranitetit dhe kërcënim të drejtpërdrejtë për sigurinë e vendit.

Edhe Bahreini, ku ndodhet Flota e Pestë e Marinës amerikane, është përballur me një intensifikim të sulmeve. Ushtria e këtij vendi njoftoi se sistemet e mbrojtjes ajrore kishin interceptuar disa sulme iraniane, ndërsa gjatë një periudhe prej gjashtë ditësh u raportuan katër incidente.

Të shtunën, autoritetet në Manama njoftuan se një sulm iranian kishte goditur një objekt industrial civil, duke shkaktuar zjarr. Ndërkohë, Garda Revolucionare pretendoi se kishte kryer një operacion të kombinuar me raketa dhe dronë kundër pozicioneve ushtarake amerikane në bazat Al-Riffa dhe Awali, në Bahrein, duke pretenduar se kishte shkatërruar dy radarë të sistemeve Patriot.

Teherani e paraqiti këtë operacion si kundërpërgjigje ndaj një sulmi amerikan mbi një instalim radarësh në ishullin Hengam të Iranit.

Situata u tensionua edhe më shumë pas pretendimeve të ushtrisë iraniane se kishte goditur një avion amerikan F-16 mbi Gjirin Persik dhe kishte rrëzuar disa dronë amerikanë të tipit MQ-1. Komanda Qendrore Amerikane (CENTCOM) i mohoi pretendimet për avionin, duke deklaruar se të gjithë avionët luftarakë amerikanë në Lindjen e Mesme ishin të sigurt.

Ndërkohë, Garda Revolucionare pretendoi se kishte rrëzuar dronin e 20-të amerikan të këtij lloji që nga fillimi i luftës dhe të katërtin brenda 24 orëve.

Përgjigjja amerikane nuk mungoi. Pas sulmeve iraniane ndaj personelit dhe aseteve të saj, avionët luftarakë amerikanë goditën një objekt iranian për lëshimin e raketave në ishullin Qeshm, në Ngushticën e Hormuzit, duke përdorur municione precize.

Zyrtarët ushtarakë amerikanë e cilësuan sulmin si kundërpërgjigje ndaj agresionit iranian. Mediat iraniane raportuan shpërthime në ishull, por një zyrtar lokal pretendoi se infrastruktura nuk kishte pësuar dëme.

Ndërkohë, Katari, i cili ka ndërmjetësuar në negociatat indirekte mes Uashingtonit dhe Teheranit, paralajmëroi se sulmet iraniane ndaj vendeve fqinje përbëjnë një përshkallëzim të rrezikshëm dhe mund t'i vështirësojnë përpjekjet diplomatike.

Ishulli i Omanit dhe infrastruktura detare bëhen objektiva

Përveç tankerëve dhe bazave ushtarake, sulmet kanë prekur edhe infrastrukturën që mbështet lundrimin në këtë rajon.

Më 8 nëntor, Irani sulmoi ishullin Didamar të Omanit, brenda Ngushticës së Hormuzit. Pamjet satelitore dhe videot e verifikuara nga ABC News treguan se në ishull ishte goditur infrastruktura e radarëve dhe komunikimeve satelitore.

Mediat shtetërore iraniane deklaruan se objektivi kishte qenë ajo që e cilësuan si sisteme armike të navigimit. Omani, partner i Shteteve të Bashkuara, nuk komentoi publikisht sulmin.

Ndërkohë, një tjetër incident shqetësues u regjistrua pranë gadishullit Musandam të Omanit, ku një tanker u godit nga një predhë e paidentifikuar, rreth 13 milje detare në veri të Khasabit. Sulmi shkaktoi zjarr në bord, i cili më pas u vu nën kontroll.

Kompania shtetërore e naftës e Emirateve të Bashkuara Arabe, ADNOC, konfirmoi gjithashtu se një anëtar i ekuipazhit ishte zhdukur pas sulmit ndaj një prej anijeve të saj në Ngushticën e Hormuzit. Pjesa tjetër e ekuipazhit u evakuua, ndërsa 11 persona morën trajtim mjekësor.

Irani pretendoi se dy tankerë nafte dhe një anije që transportonte gaz të lëngshëm natyror kishin marrë flakë pasi kishin goditur mina detare. Megjithatë, këto pretendime nuk janë konfirmuar në mënyrë të pavarur.

Sipas të dhënave të raportuara për konfliktin, të paktën 25 detarë kanë humbur jetën në Lindjen e Mesme që nga fillimi i luftës.

Goditja ekonomike: transporti i naftës bie dhe sigurimet shtrenjtohen

Përshkallëzimi ushtarak ka filluar të reflektohet drejtpërdrejt në tregjet ndërkombëtare të energjisë.

Sipas UKMTO-së, nga 12 deri më 18 nëntor nëpër Ngushticën e Hormuzit kanë kaluar 263 anije, 15 për qind më pak krahasuar me javën paraprake dhe 20 për qind më pak sesa dy javë më parë.

Prej tyre, vetëm 37 ishin tankerë nafte, krahasuar me 52 gjatë javës së mëparshme. Shifrat mund të jenë edhe më të larta, pasi disa anije që përdorin të ashtuquajturat flota në hije nuk regjistrohen zyrtarisht.

Përpara luftës, nëpër këtë korridor kalonin mesatarisht rreth 135 anije në ditë. Rënia e ndjeshme e trafikut tregon se kërcënimi ndaj sigurisë detare po e kufizon gjithnjë e më shumë qarkullimin tregtar.

Një tjetër tregues i ndikimit ekonomik është rritja e kostove të sigurimit për anijet. Sipas paralajmërimeve të autoriteteve amerikane detare, normat e sigurimit për rrezikun e luftës janë rritur nga 0.10–0.25 për qind para konfliktit në rreth 3.5–7.5 për qind.

Edhe çmimi i naftës ka reaguar ndaj zhvillimeve. Ai ka kaluar përkohësisht mbi 100 dollarë për fuçi, përpara se të stabilizohej rreth 83 dollarëve, ende më shumë se 15 dollarë mbi nivelin para luftës.

Përmasat e dëmit janë edhe më të mëdha kur llogariten humbjet e përgjithshme të furnizimit. Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë (IEA) vlerëson se humbjet kumulative nga konflikti kanë arritur në 2.8 miliardë fuçi naftë dhe 60 miliardë metra kub gaz nga furnizimet e Gjirit.

IEA ka paralajmëruar gjithashtu se kriza mund t'i shtyjë qeveritë të përshpejtojnë elektrifikimin, efikasitetin energjetik dhe kalimin në burime alternative, duke ndikuar potencialisht në uljen e kërkesës globale për naftë me më shumë se 4 për qind deri në vitin 2035.

Kjo do të thotë se pasojat e luftës mund të mos kufizohen vetëm në rritjen e përkohshme të çmimeve, por mund të ndikojnë edhe në mënyrën se si shtetet e planifikojnë sigurinë e tyre energjetike në të ardhmen.

Pse po e përshkallëzon Irani konfliktin?

Në thelb të strategjisë iraniane qëndron përpjekja për ta zhvendosur koston e luftës përtej kufijve të vet.

Përderisa Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli vazhdojnë presionin ushtarak dhe ekonomik ndaj Teheranit, Irani po godet interesat amerikane dhe objektivat strategjike në vendet arabe të Gjirit Persik.

Rami Khouri, studiues i politikave publike në Universitetin Amerikan të Bejrutit, vlerëson se Teherani po përpiqet ta shpërndajë barrën e luftës në të gjithë rajonin dhe, përmes rritjes së kostove të transportit dhe ndërprerjes së furnizimeve, ta shtrijë ndikimin e saj në ekonominë globale.

Sipas tij, Irani dëshiron t'u tregojë vendeve arabe se prania ushtarake amerikane nuk është në gjendje t'i mbrojë plotësisht nga pasojat e konfliktit.

Kjo strategji mund të ketë edhe një dimension politik: duke rritur rrezikun për ekonomitë dhe infrastrukturën e vendeve të Gjirit, Teherani shpreson që këto shtete t'i bëjnë presion presidentit amerikan, Donald Trump, për t'i dhënë fund luftës.

Nga ana tjetër, zëvendësministri i Jashtëm iranian, Kazem Gharibabadi, e ka cilësuar bllokadën ekonomike amerikane si akt armiqësor dhe paralajmëroi se Teherani do të ndërmarrë çdo masë të nevojshme për ta thyer atë.

Bllokada detare, ndërprerjet e tregtisë tokësore dhe sanksionet e reja amerikane të vendosura në gusht, në kuadër të operacionit të quajtur Economic Outcast, po e rëndojnë ekonominë iraniane.

Sekretari amerikan i Thesarit, Scott Bessent, ka pretenduar se embargoja mund të shkaktojë tkurrje prej 25 për qind të ekonomisë iraniane deri në përfundim të vitit që mbaron në mars të vitit 2027.

Megjithatë, autoritetet iraniane këmbëngulin se vendi mund t'i përballojë këto presione. Për Teheranin, sulmet ndaj objektivave amerikane në Gjirin Persik janë një mënyrë për të treguar se presioni ekonomik dhe ushtarak nuk do të mbetet pa kundërpërgjigje.

Edhe presidenti iranian, Masoud Pezeshkian, e ka përshkruar situatën si një "luftë të heshtur ekonomike", duke iu referuar sanksioneve dhe bllokadës amerikane.

A po afrohet një përballje e re ushtarake mes SHBA-së dhe Iranit?

Pyetja kryesore tashmë është nëse kjo valë sulmesh do ta detyrojë Uashingtonin dhe Teheranin të rikthehen në tryezën e negociatave, apo do të shkaktojë një fazë edhe më të rrezikshme të konfliktit.

Sipas Trita Parsi-t, zëvendëspresident ekzekutiv i Institutit Quincy për Qeverisje të Përgjegjshme, Donald Trump mund të tentojë ta shpallë fitoren dhe të tërhiqet nga lufta pa arritur një marrëveshje të plotë me Iranin.

Megjithatë, vazhdimi i bllokadës detare do të mund të shkaktonte një përshkallëzim të ri. Parsi vlerëson se Irani nuk do të qëndrojë pasiv përballë presionit ekonomik të vazhdueshëm dhe se Uashingtoni do të duhej ta lehtësonte gradualisht bllokadën dhe disa prej sanksioneve për të shmangur një tjetër përballje.

Edhe profesori i Universitetit të Teheranit, Hassan Ahmadian, mendon se Irani po e vendos Trumpin përballë një zgjedhjeje të vështirë.

Nëse SHBA-ja lejon kalimin e tankerëve, bllokada amerikane mund të përfundojë pa marrëveshje dhe pa luftë të re. Nëse, nga ana tjetër, Uashingtoni vendos t'i godasë anijet, atëherë mund të përballet me kundërpërgjigje iraniane që do të jetë e vështirë të shmanget.

Trump ka deklaruar se dëshiron një marrëveshje të përhershme me Iranin, e cila do të parandalonte zhvillimin e armëve bërthamore nga Teherani. Në një intervistë për Fox News, ai tha gjithashtu se ndryshimi i regjimit iranian nuk kishte qenë ndonjëherë objektivi i tij kryesor, ndërsa udhëheqjen e re të vendit e përshkroi si më racionale.

Megjithatë, deklaratat diplomatike nuk janë shoqëruar ende me një ulje të dukshme të tensioneve. Përkundrazi, sulmet ndaj tankerëve, bazave ushtarake dhe infrastrukturës detare po vazhdojnë, ndërsa negociatat mbeten të bllokuara.

Hormuzi, pika ku mund të vendoset fati i luftës

Zhvillimet e fundit tregojnë se Ngushtica e Hormuzit është shndërruar në instrumentin më të rëndësishëm të presionit strategjik të Iranit. Përmes sulmeve ndaj tankerëve, kërcënimit të rrugëve alternative dhe goditjes së interesave amerikane në Gjirin Persik, Teherani po përpiqet ta detyrojë Uashingtonin të paguajë një çmim gjithnjë e më të lartë për vazhdimin e luftës.

Nga ana tjetër, Shtetet e Bashkuara përballen me një dilemë të ndërlikuar: vazhdimi i bllokadës mund ta dobësojë më tej ekonominë iraniane, por njëkohësisht rrit rrezikun e sulmeve të reja dhe të një konflikti më të gjerë rajonal.

Për Iranin, kontrolli mbi këtë korridor detar është një nga levat e pakta strategjike që mund t'i kundërvërë epërsisë ushtarake amerikane. Për Uashingtonin, lejimi i Teheranit që të diktojë kushtet e lundrimit do të nënkuptonte një humbje të rëndësishme politike dhe strategjike.

Prandaj, beteja për Ngushticën e Hormuzit nuk ka të bëjë më vetëm me transportin e naftës. Ajo është shndërruar në një përballje për ndikimin rajonal, sigurinë energjetike dhe aftësinë e dy fuqive kundërshtare për t'ia imponuar njëra-tjetrës kushtet e përfundimit të luftës.

Nëse nuk gjendet një rrugë diplomatike, rreziku është që kjo përballje të dalë edhe më shumë jashtë kontrollit, duke e shndërruar një konflikt rajonal në një krizë me pasoja të drejtpërdrejta për ekonominë botërore. /Telegrafi/

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *