NATO-ja sërish në vitin 1997: Çfarë kërkon Putini nga Evropa
Kremlini me sa duket kërkon tërheqjen e NATO-s nga pjesë të mëdha të Evropës Lindore. Çfarë do të nënkuptonte kjo për sigurinë e miliona evropianëve dhe çfarë fshihet pas planit rus?
Gjatë bisedimeve për përfundimin e luftës në Ukrainë, përfaqësuesit rusë në Abu Dabi kanë paraqitur një dokument me kërkesa të gjera. Këtë e raporton New York Times.
Sipas gazetës, dokumenti mban datën 10 nëntor dhe, përveç ndërprerjes së furnizimeve perëndimore me armë për Ukrainën, kërkon gjithashtu që NATO-ja t’i tërheqë trupat dhe bazat e saj në pozicionet e vitit 1997.
Çfarë nënkupton Rusia me vitin 1997?
Me vitin 1997, Kremlini i referohet NATO-s para zgjerimit të saj të parë drejt Lindjes. Në vitin 1997, aleanca kishte 16 anëtarë. Polonia, Çekia dhe Hungaria ishin ftuar tashmë për t’u anëtarësuar, por iu bashkuan aleancës së mbrojtjes vetëm dy vjet më vonë. Në vitet pasuese u anëtarësuan vende të tjera të Evropës Qendrore, Lindore dhe Juglindore, ndërsa së fundmi edhe vende nga Skandinavia. Sot NATO-ja përfshin 32 shtete anëtare evropiane dhe amerikano-veriore.
Sipas raportit, Rusia nuk kërkon shprehimisht largimin e vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore nga NATO-ja, por para së gjithash fundin e pranisë ushtarake të aleancës në këto vende.
Çfarë pasojash do të kishte një tërheqje e NATO-s?
Tërheqja e trupave dhe bazave të NATO-s nga vendet anëtare që iu bashkuan aleancës pas vitit 1997 do ta dobësonte ndjeshëm gatishmërinë e tyre mbrojtëse.
Një shembull: Që nga viti 2004, aleatët e NATO-s, mes tyre edhe Bundeswehr-i gjerman, kryejnë mbikëqyrjen e hapësirës ajrore mbi Estoni, Letoni dhe Lituani. Meqenëse shtetet baltike nuk posedojnë avionë luftarakë për të mbikëqyrur vetë hapësirën e tyre ajrore, këtë detyrë e merr përsipër NATO-ja. Që nga viti 2026, misioni është pjesë e një pranie më të gjerë të mbrojtjes ajrore. Edhe ngritja e brigadës së Bundeswehr-it në Lituani, e cila pritet të jetë plotësisht operacionale në fund të vitit 2027, do të duhej të ndalej.
Ndërkohë në Rumani po zgjerohet baza ajrore Mihail Kogălniceanu pranë Konstancës, në Detin e Zi. Pas përfundimit të punimeve, ajo pritet të bëhet baza më e madhe ajrore e NATO-s në Evropë për nga sipërfaqja, madje më e madhe se Ramstein-i në Gjermani.
“Në asnjë rrethanë nuk do të lejojmë që dikush të vendosë rregulla të reja sigurie për këtë pjesë të botës mbi kokat e Polonisë dhe Evropës”, deklaroi kryeministri polak Donald Tusk për televizionin TVP World. Homologu i tij bullgar Rumen Radev e cilësoi një tërheqje të NATO-s si “të paimagjinueshme dhe jorealiste”. Asnjë shtet nuk duhet të detyrohet nga presioni i jashtëm që të heqë dorë nga vendimi i tij për t’iu bashkuar një aleance.
Edhe kryeministri estonez Kristen Michal kundërshton që Rusia të ketë të drejtë bashkëvendimmarrjeje për ndryshimet në arkitekturën evropiane të sigurisë: “Nuk kemi asgjë për të diskutuar me Rusinë për arkitekturën evropiane të sigurisë; ajo funksionon mirë.”
Megjithatë, kundërshtimi i prerë nga qeveritë e vendeve lindore të NATO-s fsheh frikën në krahun lindor të aleancës se një marrëveshje mes Uashingtonit dhe Moskës mund ta kthente sigurinë e tyre në objekt pazari.
Pse nuk mjafton detyrimi për mbrojtje të ndërsjellë?
Në rast të një sulmi të armatosur ndaj një vendi anëtar të NATO-s, sipas Nenit 5, shtetet e tjera të aleancës janë të detyruara t’i vijnë në ndihmë vendit të sulmuar. Secili shtet vendos vetë se cilat masa i konsideron të nevojshme; këtu mund të përfshihet edhe përdorimi i forcës ushtarake.
Që detyrimi për mbrojtje të ndërsjellë të ketë efekt parandalues ndaj një agresori të mundshëm, ky i fundit duhet të llogarisë se NATO-ja, në rast emergjence, mund të ndërhyjë ushtarakisht shpejt dhe me efektivitet. Pikërisht këtij qëllimi i shërben dislokimi i trupave të aleancës në krahun lindor.
Një tërheqje do ta vështirësonte mbrojtjen dhe mund ta shtynte Rusinë të mendonte se një sulm do të përbënte rrezik më të vogël për Moskën.
Kush vendos për anëtarësimin në aleanca?
Për arkitekturën e tyre të sigurisë, evropianët kanë rënë dakord se shtetet mund të vendosin vetë se cilave aleanca duan t’u përkasin. NATO-ja i referohet për këtë Nenit 10 të traktatit të saj themelues dhe politikës së dyerve të hapura për shtetet evropiane.
Akti Themelues NATO-Rusi i vitit 1997 përcaktoi njëkohësisht shprehimisht se asnjëra palë nuk ka të drejtë vetoje mbi vendimet e palës tjetër.
Në Kartën e Parisit, shtetet e KSBE-së, përfshirë Bashkimin Sovjetik, vendosën që në nëntor 1990 të respektonin zgjedhjen e lirë të secilit vend për sistemin e vet të sigurisë.
A pati një premtim kundër zgjerimit të NATO-s drejt Lindjes?
Në periudhën e ribashkimit të Gjermanisë, sekretari i atëhershëm amerikan i Shtetit James Baker dhe ministri i Jashtëm gjerman Hans-Dietrich Genscher përdorën formulime që flisnin për kufizimin e një zgjerimi të NATO-s drejt Lindjes.
Këto deklarata u bënë gjatë negociatave për anëtarësinë e Gjermanisë së bashkuar në NATO dhe për dislokimin e mundshëm të forcave të NATO-s në territorin e ish-RDGJ-së. Megjithatë, nuk u arrit kurrë një marrëveshje e shkruar dhe me vlefshmëri të përgjithshme, sipas së cilës NATO-ja nuk do të zgjerohej kurrë drejt vendeve të tjera të Traktatit të Varshavës.
Në Aktin Themelues NATO-Rusi të vitit 1997, të dyja palët deklaruan se nuk e konsideronin më njëra-tjetrën kundërshtare. NATO-ja deklaroi se, në situatën e atëhershme dhe të parashikueshme të sigurisë, synonte ta garantonte mbrojtjen e saj kolektive përmes përforcimeve dhe jo përmes dislokimit të përhershëm shtesë të “forcave të konsiderueshme luftarake”. Traktati nuk parashikon shprehimisht asnjë të drejtë vetoje për Moskën.
Në Memorandumin e Budapestit të vitit 1994, Rusia, SHBA-ja dhe Britania e Madhe u zotuan përballë Ukrainës të respektonin pavarësinë dhe kufijtë ekzistues të saj dhe të hiqnin dorë nga përdorimi i forcës. Këto zotime lidheshin me heqjen dorë të Ukrainës nga armët bërthamore.
Megjithatë, memorandumi nuk përmbante ndonjë detyrim për Britaninë e Madhe apo SHBA-në që ta mbronin ushtarakisht Ukrainën në rast sulmi. As anëtarësimi në NATO nuk ishte temë në atë kohë.
Pse kjo kërkesë është sërish në tryezë?
Dokumenti i cituar nga New York Times përfaqëson një pozicion negociues. Ai nuk ka as kokë zyrtare dhe as nënshkrim dhe, në radhë të parë, pasqyron kërkesat e Moskës, të cilat në formë të ngjashme ishin bërë të njohura që në dhjetor 2021.
Pak më shumë se dy muaj para pushtimit rus në shkallë të gjerë të Ukrainës, Kremlini paraqiti dy projektmarrëveshje për SHBA-në dhe NATO-n. Në to Rusia kërkonte heqjen dorë nga zgjerimet e mëtejshme të NATO-s.
Projektmarrëveshja me NATO-n parashikonte gjithashtu që Rusia dhe shtetet e NATO-s që ishin anëtare të aleancës më 27 maj 1997 të mos dislokonin në territorin e shteteve të tjera evropiane trupa dhe armë shtesë përtej nivelit të dislokuar atje në atë datë.
Në agjendën e bisedimeve në Abu Dabi ishin gjithashtu garancitë e sigurisë për periudhën pas luftës dhe një arkitekturë e ardhshme e sigurisë për Evropën. Nëse tani, paralelisht me negociatat për përfundimin e luftës në Ukrainë, do të negociohej edhe për trupat e NATO-s dhe zgjerimin e aleancës, kjo do t’i siguronte Moskës ndikim shtesë.
Rusia prej kohësh deklaron se duhet të trajtohen “shkaqet” e luftës. Sipas Kremlinit, këtu bëjnë pjesë zgjerimi i NATO-s dhe prania ushtarake e aleancës në Evropën Lindore.
Nga pala perëndimore deri tani nuk ka asnjë aktor të rëndësishëm që dëshiron të pranojë kërkesat ruse të paraqitura në Abu Dabi. Përkundrazi: ish-koordinatori i shërbimeve sekrete polake Stanisław Żaryn i interpreton bisedimet si një përpjekje për të fituar kohë dhe për ta dobësuar Perëndimin për një përballje të mëtejshme.
Edhe vlerësimi i mediave është i njëzëshëm: gazeta polake Gazeta Wyborcza e konsideron kthimin në status quo-në e vitit 1997 po aq jorealist sa edhe një dalje të Finlandës nga NATO-ja.
