Lugina voton sot, Beogradi në provë: A do të ndryshojë Serbia pas Vuçiqit?

37.759 shqiptarë votojnë për Këshillin Kombëtar Shqiptar. Por prova e vërtetë për Serbinë e re nuk është ajo që premton Beogradi, por nëse do të ndalet pasivizimi i adresave, do të respektohen të drejtat e shqiptarëve dhe do të ketë drejtësi për sulmin në Banjskë.

Shqiptarët e Luginës së Preshevës votojnë sot për përfaqësuesit e tyre në Këshillin Kombëtar Shqiptar, në një proces që zhvillohet në një moment të rëndësishëm politik për Serbinë dhe rajonin.

Plot 37.759 shqiptarë të regjistruar në Listën e Veçantë Zgjedhore kanë të drejtë vote, ndërsa në garë janë katër lista me gjithsej 107 kandidatë, të cilët synojnë 29 vendet në këtë institucion.

Por zgjedhjet e sotme nuk janë thjesht një garë për përfaqësim politik. Ato zhvillohen në një kohë kur shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës vazhdojnë të përballen me probleme serioze, nga pasivizimi i adresave deri te kufizimet në ushtrimin e të drejtave të tyre kombëtare dhe qytetare.

Ndërkohë, në Serbi po flitet për një kapitull të ri politik pas Aleksandar Vuçiqit. Fitorja e Listës Studentore në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit dhe humbja e shumicës nga partia që ka qeverisur vendin për më shumë se një dekadë kanë ngjallur pritje për ndryshime në Beograd.

Por për shqiptarët e Luginës, ndryshimi i emrave në pushtet nuk mjafton. As deklaratat për demokraci dhe reforma nuk kanë vlerë nëse në terren vazhdojnë të njëjtat praktika që cenojnë të drejtat e tyre.

Pasivizimi i adresave, një formë e heshtur e përjashtimit

Një nga problemet më shqetësuese mbetet pasivizimi i adresave të vendbanimit të shqiptarëve. Kjo praktikë, e denoncuar vazhdimisht nga përfaqësues politikë dhe organizata të shoqërisë civile, ka pasoja të drejtpërdrejta për qytetarët, duke ua vështirësuar pajisjen me dokumente, qasjen në shërbime dhe ushtrimin e së drejtës së votës.

Në një prononcim për Bota Sot, aktivisti Refki Hasani ka pretenduar se mbi 25 mijë shqiptarë në tri komunat e Luginës janë prekur nga pasivizimi i adresave. Sipas tij, kjo shifër përfaqëson afërsisht një të katërtën e popullsisë shqiptare në këto komuna. Kjo shifër kërkon verifikim të pavarur, por shqetësimet për këtë fenomen janë ngritur prej vitesh.

Problemi nuk mund të trajtohet si një çështje e zakonshme administrative. Kur një qytetar humb statusin e vendbanimit dhe për pasojë përballet me pengesa në ushtrimin e të drejtave themelore, atëherë përgjegjësia bie mbi institucionet që zbatojnë dhe mbikëqyrin këto procedura.

Hasani ka ngritur gjithashtu pretendimin se pasivizimi i adresave ka ndikuar edhe në rezultatet e përfaqësimit shqiptar në zgjedhjet parlamentare, duke pohuar se Koalicioni Shqiptar mund të kishte fituar së paku edhe dy mandate të tjera, nëse qytetarët e prekur nuk do të ishin përjashtuar nga listat zgjedhore. Zyrtarisht, koalicioni siguroi dy mandate në Kuvendin e Serbisë.

Nëse këto pretendime konfirmohen, bëhet fjalë për një problem që shkon përtej administrimit të adresave: bëhet fjalë për cenim të përfaqësimit politik të një komuniteti kombëtar.

Veçanërisht të prekura janë familjet që jetojnë dhe punojnë në diasporë, kryesisht në Gjermani, Zvicër dhe vende të tjera evropiane. Ironia është se shumë prej tyre kontribuojnë për mbijetesën ekonomike të vendlindjeve të tyre, ndërsa njëkohësisht rrezikojnë të përballen me fshirjen nga evidencat administrative të shtetit ku kanë lindur dhe ku kanë të drejta qytetare.

Serbia e re duhet të dëshmojë se nuk është vazhdimësi e politikave të vjetra

Votimi i sotëm mund t’i japë Këshillit Kombëtar Shqiptar një mandat më të fortë për të kërkuar respektimin e të drejtave të shqiptarëve. Pjesëmarrja e lartë do të ishte një dëshmi e vullnetit të qytetarëve për të mos hequr dorë nga përfaqësimi i tyre.

Por përgjegjësia nuk përfundon te votuesit. Pas zgjedhjeve, vëmendja duhet të kthehet te Beogradi dhe te veprimet konkrete të pushtetit të ri.

Janë tri çështje që do të tregojnë nëse Serbia po ndryshon vërtet.

E para është ndalimi i praktikave diskriminuese të pasivizimit të adresave. Autoritetet serbe duhet të bëjnë transparente të dhënat për qytetarët e prekur, të shqyrtojnë rastet dhe të mundësojnë rikthimin e të drejtave të atyre që janë përjashtuar padrejtësisht. Nuk mjaftojnë deklaratat për barazi, nëse shqiptarët vazhdojnë të përballen me pengesa administrative që ua vështirësojnë jetën dhe përfaqësimin.

E dyta është çështja e Banjskës. Më 24 shtator 2023, në sulmin e armatosur në veri të Kosovës u vra polici Afrim Bunjaku. Milan Radoiçiqi, i cili ka pranuar se ka udhëhequr grupin e armatosur, vazhdon të mos përballet me një aktakuzë në Serbi për këtë rast. Prokuroria serbe ka konfirmuar se hetimet vazhdojnë, por drejtësia ende nuk është vënë në vend.

Një Serbi që pretendon se po hyn në një fazë të re demokratike nuk mund të kërkojë besim ndërkombëtar, ndërkohë që çështjet e përgjegjësisë për një sulm të armatosur në territorin e Kosovës mbeten të pazgjidhura.

E treta është ndryshimi i qasjes ndaj Kosovës dhe shqiptarëve. Një ndryshim i vërtetë politik nuk matet me deklarata më të kujdesshme, por me respektimin e të drejtave, ndalimin e retorikës nacionaliste dhe sjelljen e institucioneve ndaj komuniteteve joshumicë.

Prishtina dhe Tirana nuk duhet ta lënë vetëm Luginën

Në këtë proces, përgjegjësi të rëndësishme kanë edhe Kosova dhe Shqipëria. Prishtina dhe Tirana duhet ta trajtojnë çështjen e shqiptarëve të Luginës si prioritet të përbashkët diplomatik dhe ta ngrenë atë vazhdimisht në takimet me partnerët ndërkombëtarë.

Edhe Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian duhet të kërkojnë më shumë se premtime nga Beogradi. Respektimi i të drejtave të shqiptarëve, transparenca për pasivizimin e adresave dhe përgjegjësia për sulmin në Banjskë duhet të jenë pjesë e kërkesave konkrete ndaj Serbisë.

Demokratizimi i Serbisë nuk mund të konsiderohet i përfunduar nëse ai nuk përfshin edhe shqiptarët e Luginës. Nuk mund të flitet për standarde evropiane, ndërsa një komunitet përballet me pengesa në dokumente, arsim, informim dhe përfaqësim politik.

Serbia pas Vuçiqit mund të përfaqësojë një mundësi për ndryshim, por shqiptarët kanë arsye të mjaftueshme për të qenë të kujdesshëm. Një pushtet i ri nuk nënkupton automatikisht politika të reja.

Prova e vërtetë do të jetë fati i qytetarëve të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës: nëse do të mund të jetojnë në vendlindjen e tyre pa frikën se do t’u pasivizohet adresa, nëse do të mund të votojnë lirshëm dhe nëse do të trajtohen si qytetarë me të drejta të barabarta.

Sot shqiptarët e Luginës flasin përmes votës. Nga nesër, Beogradi duhet të dëshmojë nëse ndryshimi politik është real apo vetëm një fasadë e re e politikave të vjetra ndaj shqiptarëve.