Kur gjykohet elita, çfarë ndodh me shtetin?

Në politikën ndërkombëtare, një vendim gjyqësor nuk jeton vetëm në faqet e aktgjykimit. Ai hyn në tekstet e historisë, në debatet diplomatike dhe në duart e kundërshtarëve të një shteti. Prandaj pyetja nëse dënimi i një ish-presidenti dhe i tre figurave të tjera të luftës e prek Kosovën nuk merr përgjigje të mjaftueshme me formulën se përgjegjësia penale është individuale. Kjo formulë është e domosdoshme për drejtësinë, por nuk e shteron problemin shtetëror.

Më 16 shtator 2026, trupi gjykues i Dhomave të Specializuara shpalli fajtorë për krime lufte Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin. Sipas njoftimit të gjykatës, gjetjet përfshijnë ndalime arbitrare, trajtim mizor, torturë dhe vrasje. Vendimi është i shkallës së parë dhe i nënshtrohet ankimit. Këto janë konstatime të gjykatës, të cilat mbrojtja ka të drejtë t’i kundërshtojë; nuk janë një vendim mbi fajësinë penale të Republikës së Kosovës. Njoftimi i Dhomave të Specializuara

Çfarë tregon historia e krijimit të gjykatës?

Procesi nuk filloi me një votim të vetëm të vitit 2015. Raporti i Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës i vitit 2011 ngriti pretendime për trajtim çnjerëzor dhe trafikim organesh; më pas u zhvillua hetimi i Task Forcës Hetimore Speciale. Kuvendi i Kosovës ratifikoi shkëmbimin e letrave me Bashkimin Evropian në vitin 2014. Këto dokumente shpjegojnë presionin diplomatik dhe detyrimet që udhëheqja kosovare mori përsipër; vetë raporti dhe pretendimet e tij nuk duhen ngatërruar me akuza të provuara në këtë proces penal. Raporti i Këshillit të Evropës, Ligji për ratifikimin e shkëmbimit të letrave

Gjykata Kushtetuese e Kosovës e shqyrtoi amendamentin e propozuar nr. 24 në rastin KO26/15, përpara votimit. Ajo vlerësoi se propozimi nuk i pakësonte të drejtat kushtetuese që duhej të mbronte. Kuvendi nuk e miratoi amendamentin në votimin e 26 qershorit 2015. Qeveria e riparaqiti tekstin, dhe më 3 gusht 2015 Kuvendi e miratoi me 82 vota pro, 5 kundër dhe 1 abstenim. U miratua edhe Ligji nr. 05/L-053, ndërsa neni 162 hyri në Kushtetutë. Buletini zyrtar i Gjykatës Kushtetuese, KO26/15, vendimi KO107/15 në buletinin zyrtar, neni 162

Këtu ndodhet fakti juridik që nuk duhet fshehur nga publiku: 24 deputetë e kontestuan votimin e dytë në rastin KO107/15. Ata kundërshtuan, ndër të tjera, mosdërgimin për shqyrtim të ri kushtetues dhe mënyrën e shpërndarjes së materialeve. Gjykata e krahasoi tekstin e rivënë në votim me tekstin që kishte shqyrtuar më parë, i gjeti identike dhe tha se nuk nevojitej shqyrtim i dytë paraprak. Për pretendimin mbi materialet, ajo konstatoi se nuk ishin paraqitur prova mbështetëse të mjaftueshme. Ajo gjithashtu tha se, pasi amendamenti ishte miratuar, nuk kishte juridiksion ta rishqyrtonte si amendament kushtetues. Kërkesa u shpall e papranueshme. Një përpjekje e sotme për ta rrëzuar gjykatën vetëm mbi faktin e rivotimit do të përballej drejtpërdrejt me këtë vendim. KO107/15, buletini zyrtar, f. 303–323

Pohimi se deputetë apo udhëheqës u vunë nën presion meriton hetim historik me dokumente, dëshmi dhe kronologji. Por presioni diplomatik, kundërshtimi politik dhe detyrimi juridik nuk janë e njëjta gjë. Nuk kam gjetur në vendimet e cituara një konstatim gjyqësor se votat u siguruan me shtrëngim që e pavlefëson miratimin. Po ashtu, në vitin 2015 presidente ishte Atifete Jahjaga; Hashim Thaçi u bë president më vonë. Çdo pretendim duhet të identifikojë personin, veprimin, provën dhe pasojën juridike, në vend që të ndërtojë një akuzë të përgjithshme mbi atmosferën politike.

Nurembergu: analogji paralajmëruese, jo barazim historik

Në Nuremberg u gjykuan drejtuesit e Gjermanisë naziste, dhe tribunali kishte edhe kompetencë të shpallte kriminale organizata të caktuara. Ai trajtoi, ndër të tjera, luftën agresive dhe krimet e një regjimi shtetëror. Dhomat e Specializuara kanë mandat tjetër: shqyrtojnë përgjegjësinë e individëve për krime brenda juridiksionit të tyre, të lidhura me periudhën 1998–2000, përpara pavarësisë së Kosovës në vitin 2008. Vendimi i tyre nuk e shpall UÇK-në organizatë kriminale dhe nuk është gjykim penal i shtetit të Kosovës. Aktgjykimi i Nurembergut mbi organizatat, Ligji nr. 05/L-053

Por analogjia ka forcë në një pikë tjetër: gjykimi i udhëheqësve ndryshon mënyrën se si bota e lexon një epokë. Askush nuk mund t’i kërkojë qytetarit të Kosovës ta trajtojë dënimin e një ish-presidenti si ngjarje pa pasoja për shtetin. Në diplomaci, dallimi mes përgjegjësisë individuale dhe figurës së vendit duhet mbrojtur me fakte, vazhdimisht; ai nuk mbrohet vetë.

Cila është mbrojtja e interesit shtetëror?

Së pari, mbrojtja e të dënuarve duhet ta përdorë ankimin, me kundërshtime të sakta ndaj lidhjes mes secilit të akuzuar dhe secilës gjetje, besueshmërisë e përdorimit të provave, interpretimit të përgjegjësisë penale, garancive të procesit të rregullt dhe masës së dënimit. Një hetim i pavarur i arsyetimit të plotë të aktgjykimit nga juristë me përvojë në të drejtën penale ndërkombëtare do të ndihmonte për të dalluar argumentet e forta nga parullat. Shteti duhet të respektojë pavarësinë e mbrojtjes dhe të gjykatës. Ligji nr. 05/L-053, neni 46 për ankimin

Së dyti, institucionet e Kosovës duhet të krijojnë një dosje publike historike dhe diplomatike, me dokumente të verifikueshme mbi krimet e forcave serbe, përpjekjet e rezistencës, procesin e shtetformimit dhe përgjegjësitë e trajtuara nga gjykata të tjera. Kjo nuk është kundërpërgjigje ndaj viktimave të kësaj çështjeje. Një shtet serioz mund të mbrojë të vërtetën mbi luftën e tij dhe njëkohësisht të kërkojë drejtësi për çdo viktimë, pavarësisht përkatësisë.

Së treti, Kuvendi mund të bëjë hetim parlamentar dokumentues mbi vendimmarrjen e viteve 2014–2015: cilat zotime u dhanë, çfarë alternativash u shqyrtuan, kush i bëri propozimet dhe çfarë dinin deputetët kur votuan. Ky hetim do t’i shërbente llogaridhënies dhe historisë institucionale. Nuk duhet t’i premtohet publikut se një raport parlamentar do ta anulojë automatikisht nenin 162 ose aktgjykimin penal.

Së fundi, Kosova duhet të flasë me një zë të disiplinuar: të kundërshtojë çdo përgjithësim të fajit mbi popullin, shtetin ose çdo pjesëtar të UÇK-së; të mos shpallë të pavlefshme dhimbjet e viktimave; dhe të mos paraqesë si fakt të provuar një komplot për të cilin nuk ka prova të publikuara. Pesha ndërkombëtare e argumentit vjen nga saktësia e tij.

Përfundimi strategjik është i vështirë, por i qartë: rruga më e mundshme për të ndryshuar këtë aktgjykim kalon nga ankimi i argumentuar, ndërsa rruga për të mbrojtur Kosovën si shtet kalon nga dokumentimi, transparenca dhe diplomacia e qëndrueshme. Votimi i vitit 2015 mund dhe duhet të analizohet kritikisht. Por rivotimi dhe pretendimi i paprovuar për presion, pa prova të reja juridikisht vendimtare dhe pa kapërcyer KO26/15 e KO107/15, nuk janë një çelës i gatshëm për ta shfuqizuar gjykatën. Interesi i Kosovës kërkon njëkohësisht drejtësi për individët dhe mbrojtje të së vërtetës historike, pa e sakrifikuar njërën për tjetrën.