Serbia po synon spastrimin etnik të Medvegjës, Bujanocit dhe Preshevës sipas modelit të Vranjës (1877–1878)

Çështje urgjente kombëtare dhe historike

Spastrimi etnik i synuar i shqiptarëve nga Medvegja, Bujanoci dhe Presheva, si dhe paralelizmi historik me fatin e Vranjës pas Kongresit të Berlinit (1878), përbën një nga çështjet më urgjente dhe më serioze të realitetit shqiptar në shekullin XXI. Kjo temë nuk është vetëm objekt analize akademike, por një thirrje për ndërgjegjësim dhe veprim, me synim ndalimin e një tragjedie njerëzore dhe një katrahure kombëtare në Luginën e Preshevës.

Paralelizmi historik: Vranja pas 1878 dhe Lugina e Preshevës sot

Politikat shtetërore të Serbisë ndaj Medvegjës, Bujanocit dhe Preshevës në dekadat e fundit shfaqin elemente shqetësuese që kujtojnë drejtpërdrejt procesin e serbizimit të Vranjës pas Kongresit të Berlinit (1878).

Edhe pse konteksti historik, politik dhe ndërkombëtar ka ndryshuar, logjika strukturore e ndërhyrjes demografike, kulturore dhe institucionale mbetet thelbësisht e njëjtë.

Vranja pas Kongresit të Berlinit: modeli i spastrimit etnik

Pas vitit 1878, Vranja u përfshi në Mbretërinë e Serbisë dhe përjetoi një proces të shpejtë dhe të dhunshëm të transformimit etnik, i cili u shfaq përmes:

• dëbimit masiv të shqiptarëve myslimanë,

• konfiskimit të pronave private dhe urbane,

• shkatërrimit ose ndryshimit të funksionit të objekteve sakrale islame,

• vendosjes së qëllimshme të popullsisë së re sllave.

Ky proces u justifikua zyrtarisht si “konsolidim shtetëror”, por në thelb përbënte inxhinieri demografike me pasoja të pakthyeshme, duke e zhdukur pothuajse tërësisht praninë shqiptare autoktone në qytet.

Metodat bashkëkohore të presionit demografik në Luginën e Preshevës

Në Medvegjë, Bujanoc dhe Preshevë sot nuk përdoren metoda të hapura ushtarake, por mekanizma administrativë, juridikë dhe institucionalë shumë më të sofistikuar, të cilët prodhojnë efekte të ngjashme me ato të shekullit XIX, si:

• pasivizimi i adresave, që çon në fshirjen faktike të shqiptarëve nga regjistrat civilë;

• mosnjohja e diplomave të universiteteve dhe institucioneve arsimore të Kosovës;

• margjinalizimi ekonomik dhe institucional, që nxit emigrimin e detyruar;

• asimetria në investime publike, në arsim, shëndetësi dhe përfaqësim administrativ;

• dobësimi sistematik i arsimit dhe kulturës në gjuhën shqipe, përfshirë mungesën e teksteve mësimore në gjuhën shqipe për shkollat fillore dhe të mesme.

Spastrimi etnik si “normalizim administrativ”

Ashtu si në rastin e Vranjës, qëllimi i shtetit serb nuk artikulohet drejtpërdrejt si spastrim etnik, por maskohet përmes termave si “rregullim administrativ”, “zbatim ligjor” apo “domosdoshmëri institucionale”.

Megjithatë, rezultati potencial është i njëjtë:

• zvogëlimi i vazhdueshëm i pranisë shqiptare,

• ndërprerja e vazhdimësisë historike,

• transformimi gradual, por i qëllimshëm, i strukturës etnike të rajonit.

Vranja si paralajmërim historik

Krahasimi me Vranjën nuk është retorik, por një paralajmërim historik i dokumentuar. Proceset aktuale të presionit demografik dhe institucional ndaj shqiptarëve në Medvegjë, Bujanoc dhe Preshevë paraqesin ngjashmëri strukturore me politikat e zbatuara nga shteti serb në Vranjë pas vitit 1878.

Ky paralelizëm mbështetet në:

• dokumentacion historik,

• burime arkivore osmane,

• dëshmi etnografike dhe historiografike serbe.

Hadži-Vasiljević si dëshmitar i spastrimit të Vranjës

Jovan Hadži-Vasiljević, në veprat e tij për Serbinë jugore dhe Vranjën, pranon qartazi se pas vitit 1878:

• popullsia myslimane u largua masivisht,

• shtëpitë dhe pronat e tyre u konfiskuan,

• lagjet urbane u “ripopulluan” me element sllav.

Edhe pse autori përdor terminologji nacionaliste, përshkrimet e tij përbëjnë dëshmi të dorës së parë për një spastrim etnik të organizuar, të paraqitur prej tij si proces “shtetndërtues”. Në terminologjinë e historiografisë moderne, ky proces përkufizohet qartë si inxhinieri demografike shtetërore.

1878–1912: zhdukja e një qyteti multietnik

Në periudhën 1878–1912, Vranja:

• humbi pothuajse tërësisht popullsinë shqiptare myslimane,

• pësoi shkatërrim ose ndryshim funksioni të objekteve sakrale islame,

• u integrua në narrativën zyrtare serbe si “qytet historik serb”!

Ky transformim nuk ishte spontan, por rezultat i drejtpërdrejtë i politikave të konfiskimit të pronës, mosnjohjes së statusit juridik të banorëve të dëbuar dhe i kolonizimit të qëllimshëm shtetëror.

Rasti i Vranjës dëshmon se spastrimi etnik mund të jetë njëkohësisht i dhunshëm, i shpejtë, por edhe i ngadalshëm, administrativ dhe i heshtur.

Përfundim: domosdoshmëria e parandalimit

Prandaj, situata në Medvegjë, Bujanoc dhe Preshevë kërkon vëmendje të shtuar kombëtare dhe ndërkombëtare, dokumentim serioz shkencor dhe arkivor dhe angazhim institucional dhe diplomatik të qëndrueshëm.

Historia e Vranjës nuk duhet të mbetet një precedent i harruar, por një mësim historik për parandalim, në mënyrë që Lugina e Preshevës të mos përjetojë një fat të njëjtë në shekullin XXI.