Vulaj: Amerika dhe Kosova – partneritet i pathyeshëm për siguri dhe zhvillim; reformat urgjente janë të pashmangshme
Në një kohë kur sfidat politike, të sigurisë dhe ekonomike po përcaktojnë drejtimin strategjik të Kosovës, marrëdhënia me Shtetet e Bashkuara të Amerikës mbetet shtylla më e rëndësishme e stabilitetit dhe e perspektivës ndërkombëtare të vendit.
Kryetari i Këshilli për Marrëdhënie Shqiptaro-Amerikane, Martin Vulaj, në këtë intervistë për “Bota sot”, flet për nevojën e reformave të guximshme institucionale, rikthimin e koordinimit të plotë me aleatin strategjik amerikan dhe domosdoshmërinë që Kosova të forcojë pozicionin e saj në arkitekturën euroatlantike të sigurisë.
Ai thekson se partneriteti me SHBA-në nuk është vetëm garanci politike dhe ushtarake, por edhe mundësi konkrete për zhvillim ekonomik, investime strategjike dhe konsolidim demokratik.
Intervista e plotë:
Bota sot: Nëse do të kesh mundësi të propozoje një reformë të menjëhershme për sistemin politik, cili do të ishte hapi yt i parë?
Martin Vulaj: Ka disa shqetësime strukturore që më vijnë ndër mend, veçanërisht në lidhje me Kushtetutën. Sistemi i dyfishtë i shumicës, i ngjashëm me parimin Badinter dhe i përfshirë në rendin kushtetues të Kosovës—i ndërtuar në kuadër të Planit Ahtisaari—u konceptua për të mbrojtur të drejtat e pakicave dhe për të siguruar qeverisje gjithëpërfshirëse. Megjithatë, ai nuk parashikoi plotësisht një situatë në të cilën aktorë të jashtëm—si Serbia—mund të ushtrojnë ndikim duke shfrytëzuar në mënyrë efektive vendet e garantuara parlamentare për komunitetet pakicë. Në këtë mënyrë, një mekanizëm i krijuar për mbrojtje dhe përfshirje mund, në kushte të caktuara, të shndërrohet në një mjet bllokimi, sidomos kur aktorët politikë të brendshëm janë të lidhur ose të ndikuar nga interesa gjeopolitike të jashtme. Pasoja më e gjerë është zbehja e shprehjes autentike demokratike dhe e kohezionit kombëtar. Si rezultat, kemi një himn kombëtar pa fjalë dhe pa kuptim të qartë, si dhe një flamur që nuk pasqyron asnjë atribut domethënës të shumicës dërrmuese të qytetarëve të tij—vetëm disa shembuj. Megjithatë, në dritën e bllokadës së vazhdueshme politike, një reformë më e menjëhershme dhe praktike do të ishte vendosja e mekanizmave të përgjegjshmërisë të lidhura me formimin e qeverisë. Konkretisht, tre partitë më të votuara duhet të privohen nga fondet shtetërore që aktualisht marrin, nëse nuk arrijnë të formojnë një qeveri pas zgjedhjeve. Aktualisht, partitë politike përfitojnë fonde të konsiderueshme publike—që arrijnë në miliona euro—pavarësisht aftësisë së tyre për të siguruar qeverisje funksionale. Për më tepër, në një situatë të tillë, asnjë deputet nuk duhet të vazhdojë të marrë pagë ndërkohë që procesi institucional mbetet i paralizuar. Funksioni publik duhet të lidhet me përgjegjësinë publike; nëse përfaqësuesit e zgjedhur nuk arrijnë të përmbushin detyrën e tyre më themelore kushtetuese—formimin e një qeverie funksionale—atëherë duhet të ketë pasoja konkrete.
Bota sot :Si e vlerësoni marrëdhënien aktuale midis Kosovës dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës?
Martin Vulaj – Këtë pyetje do ta ndaja në disa pjesë. Së pari dhe më e rëndësishmja, le të jemi të qartë: aleanca strategjike ndërmjet Kosovës dhe SHBA-së mbetet e fortë. Kosova është një aleate e besueshme dhe, në shumicën dërrmuese të rasteve—ndoshta mbi 95%—plotësisht e harmonizuar me politikat e SHBA-së. Ajo është një partnere e përkushtuar në fushën e sigurisë dhe bashkëpunon ngushtë me SHBA-në për të kundërshtuar ndikimin rus dhe kinez në rajon. Megjithatë, gjatë viteve të fundit, janë shfaqur qartë dhe pa mëdyshje tensione. Këto kanë çuar që SHBA-ja të pezullojë dhe më pas të rifillojë financimin nga Millennium Challenge Corporation, si dhe së fundmi të pezullojë Dialogun Strategjik me Kosovën. Nga këndvështrimi amerikan, këto hapa janë nxitur nga shqetësimi se veprimet e Kosovës, në disa raste, kanë kontribuar në rritjen e tensioneve rajonale. Nuk ka asnjë dyshim që Serbia ka luajtur dhe vazhdon të luajë një rol destabilizues. Kjo është e qartë. Por ajo që shpesh nuk vlerësohet sa duhet në Prishtinë është se deri në çfarë mase veprimet e njëanshme, të ndërmarra pa koordinim me SHBA-në, e kanë dëmtuar këtë marrëdhënie. Madje edhe miq të hershëm të Kosovës, si James O’Brien—një bashkëpunëtor i afërt i Madeleine Albright, i përfshirë që nga Rambouillet Conference deri te pavarësia dhe një nga kontribuuesit në hartimin e kornizës kushtetuese të Kosovës—kanë ngritur publikisht pikëpyetje mbi drejtimin e partneritetit. Sipas mendimit tim, Kosova ka arritur disa fitore taktike, por me koston e humbjeve strategjike. Ky disbalanc duhet korrigjuar. Rindërtimi i harmonizimit, rikthimi i besimit dhe rivendosja e koordinimit me aleatët kyç—mbi të gjitha me SHBA-në—duhet të jenë një prioritet i menjëhershëm.
Bota sot : Cilat janë fushat kryesore ku bashkëpunimi me SHBA ka dhënë rezultate konkrete për qytetarët e Kosovës?
Martin Vulaj – Ka disa fusha kyçe që duhen theksuar. Së pari dhe më e rëndësishmja është siguria. SHBA-ja ka bashkëpunuar ngushtë me qeveritë e njëpasnjëshme të Kosovës për të ndërtuar, trajnuar dhe pajisur Forcën e Sigurisë së Kosovës. Përtej pranisë së saj të drejtpërdrejtë në siguri, SHBA-ja ka vënë theks të veçantë në ndihmën për zhvillimin e kapaciteteve afatgjata të Kosovës për të mbrojtur veten—një objektiv thelbësor për sovranitetin dhe stabilitetin e saj. Po aq e rëndësishme është zhvillimi i institucioneve demokratike. Ndërsa BE-ja shpesh ka pasur rolin udhëheqës në këtë drejtim, SHBA-ja ka bërë investime të konsiderueshme dhe të qëndrueshme në forcimin e institucioneve të Kosovës, sundimin e ligjit dhe qeverisjen demokratike. Këto përpjekje kanë ndihmuar në krijimin e një sistemi ku qytetarët kanë një zë real në përcaktimin e së ardhmes së vendit të tyre. Ndoshta më e rëndësishmja, SHBA-ja ka shërbyer si një model dhe partner në promovimin e vlerave themelore të lirisë, të drejtave individuale dhe dinjitetit njerëzor. Përmes shembullit dhe angazhimit të saj, ajo ka ndihmuar në kultivimin e një kulture politike dhe qytetare në Kosovë që synon këto ideale. Kjo dimension i partneritetit—më pak i prekshëm, por thellësisht ndikues—ka qenë qendror në ndërtimin e shtetit të Kosovës dhe në aspiratat e saj afatgjata demokratike.
Bota sot : Si mund të forcohet bashkëpunimi në fushën e sigurisë dhe mbrojtjes, duke marrë parasysh sfidat rajonale?
Martin Vulaj – Kërcënimet rajonale nuk janë teorike—ato janë reale, siç e dëshmoi ngjarja e Banjskes. Në të njëjtën kohë, ritmi dhe niveli i shpenzimeve ushtarake në Serbi janë shqetësuese. Këto realitete së bashku theksojnë nevojën urgjente për ndërtimin e një arkitekture mbrojtëse më të fortë dhe më të besueshme. Kosova ka bërë përparim të rëndësishëm duke bashkëpunuar ngushtë me SHBA për ndërtimin e kapaciteteve të saj mbrojtëse. Megjithatë, mbeten boshllëqe të konsiderueshme—si në aspektin e financimit ashtu edhe të pajisjeve ushtarake—veçanërisht në krahasim me arsenalin në rritje të Serbisë. Ndërkohë që bashkëpunimi trilateral ushtarak i Kosovës me Shqiperine dhe Kroacine është një hap pozitiv dhe konstruktiv, ai nuk është i mjaftueshëm në vetvete. Në Keshillin e Marrëdhënieve Shqiptaro Amerikane (AARC), ne kemi avokuar në mënyrë aktive që qeveria e SHBA-së të gjejë një rrugë kreative për përfshirjen e Kosovës në NATO, pavarësisht mosnjohjes së vazhdueshme nga katër shtete anëtare. Duke qenë të vetëdijshëm për kompleksitetin e kësaj sfide, kemi shqyrtuar gjithashtu mundësinë e një marrëveshjeje dypalëshe të sigurisë ndërmjet SHBA-së dhe Kosovës—të modeluar sipas marrëdhënieve që SHBA-ja ka me Korenë e Jugut. Ne e njohim plotësisht rëndësinë e garancive ekzistuese të sigurisë, përfshirë Camp Bondsteel dhe praninë e KFOR. Megjithatë, anëtarësimi formal në NATO—ose, alternativisht, një marrëveshje e detyrueshme dypalëshe e sigurisë—do të forconte ndjeshëm efektin parandalues dhe do të ndihmonte në pengimin e çdo agresioni, qoftë nga aktorë rajonalë apo më gjerë.
Bota sot : A mendoni se SHBA-ja mund të luajë një rol më aktiv në zhvillimin ekonomik dhe investimet e huaja në Kosovë?
Martin Vulaj – Pa asnjë dyshim—kjo është veçanërisht e vërtetë nën këtë administratë, e cila ka rikalibruar qasjen globale të Amerikës. SHBA ka kaluar nga një mbështetje e theksuar në institucionet shumëpalëshe drejt një fokusi më pragmatik në marrëdhëniet dypalëshe, të përqendruara në siguri dhe tregti. Me pak fjalë, SHBA-ja po kërkon në mënyrë aktive të rrisë tregtinë dhe investimet me aleatët e saj. Në këtë kontekst, një nga zhvillimet më shqetësuese që kam hasur vjen nga vizita ime më e fundit në Departamentin Amerikan te Shtetit. M’u bë e ditur se kompani amerikane kanë shprehur shqetësime se përpjekjet e tyre për të investuar në Kosovë po përballen me pengesa, burokraci të tepërt dhe, në disa raste, edhe me indiferencë të plotë. Kjo është veçanërisht alarmante sepse këto kompani synojnë sektorë jetikë për të ardhmen e Kosovës—konkretisht infrastrukturën energjetike dhe zhvillimin e minierave. Këto janë pikërisht fushat ku Kosova ka nevojën më të madhe dhe ku mund të përfitojë më së shumti nga ekspertiza, kapitali dhe teknologjia amerikane. Prandaj, ky është një zhvillim thellësisht shqetësues. SHBA-ja ka mjetet, njohuritë dhe—në këtë moment—vullnetin strategjik për të luajtur një rol transformues në zhvillimin ekonomik të Kosovës. Udhëheqja politike e Kosovës duhet të ngrihet në nivelin e kësaj mundësie. Kjo nënkupton përmirësimin proaktiv të klimës së investimeve: reformimin ose modernizimin e legjislacionit aty ku është e nevojshme, krijimin e stimujve konkurrues, uljen e barrierave burokratike dhe mbajtjen e një pranie të vazhdueshme dhe të nivelit të lartë në Washington për të tërhequr dhe ruajtur investimet amerikane.
